Dinsdag 17/05/2022

AnalyseBart Eeckhout

We moeten het eens hebben over de avondklok

De avondklok laat zich gemakkelijk handhaven: van de politie mag die vast eeuwig blijven duren. Beeld Photo News
De avondklok laat zich gemakkelijk handhaven: van de politie mag die vast eeuwig blijven duren.Beeld Photo News

Links en, vooral, rechts klinkt de vraag hoelang de staat de avondklok nog mag opleggen. Eindelijk. Bart Eeckhout analyseert de politieke week.

Bart Eeckhout

Dat de avondklok ooit ingevoerd is geraakt, is niet zo’n probleem. Uitzonderlijke omstandigheden kunnen uitzonderlijke maatregelen rechtvaardigen. Het probleem is dat je er maar moeilijk weer vanaf raakt.

Kijk naar Nederland. Voor ‘avondklok-sceptici’ waren de noorderburen lange tijd de gids. Experts bepleitten ook daar al langer de invoering van een avondlijk uitgaansverbod. Op principiële gronden bleef een meerderheid in het parlement tegenstribbelen. Tot de regering-Rutte op 23 januari toch overstag ging. De avondklok, zo suste de minister-president, zou maar enkele weken aangehouden worden. De maatregel ligt ‘boven op de stapel’ als er weer versoepeld kan worden.

Bart Eeckhout. Beeld DM
Bart Eeckhout.Beeld DM

Het liep, ook in Nederland, anders. Begin deze week kondigt premier Rutte aan dat de avondklokregel nog maar eens verlengd wordt, alvast tot het eind van de maand. Want de avondklok ‘werkt’ en als ze afgeschaft wordt, moeten er andere vrijheden opgeofferd worden. En zo is, in de woorden van Volkskrant-columniste Sheila Sitalsing ‘dit grondrecht wisselgeld geworden, een ding waar wij volgens de mannen in wier handen de bescherming van de rechtsstaat ligt vanzelf aan wennen’.

Het is hier niet anders. Toen Jeremie Vaneeckhout, Vlaams parlementslid namens Groen, durfde te opperen dat het welletjes is geweest met die avondklok , beet sp.a-fractieleidster Hannelore Goeman hem op Twitter toe of hij dan de “kappers opnieuw dicht” wou. Vaneeckhout is, althans in Vlaanderen, een zeldzame linkse, kritische stem over de vrijheidsbeperking.

Wat tot de merkwaardige vaststelling leidt dat de roep om repressie vooral uit progressieve hoek komt en het pleidooi voor respect voor de grondrechten vooral uit conservatief-rechtse hoek, met oud-Kamerlid en professor Grondrecht Hendrik Vuye als woordvoerder.

Geen gelobby

Los van Vuye lijkt dat van beide zijden veeleer een tactische dan een principiële keus. In de Kamer stelt de N-VA zich met Peter De Roover het meest kritisch op. Een manoeuvre om concurrent Open Vld, dé partij van de vrijheid, op te jutten. In het Overlegcomité van de regeringen maakte Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA) alvast nog maar weinig bezwaar. Omgekeerd is de opstelling van sp.a ingegeven door de kadaverdiscipline die voorzitter Conner Rousseau weet op te leggen. Ruimte voor een ander standpunt dan dat van minister van Volksgezondheid Vandenbroucke is er niet.

En toch moeten we het eens over die avondklok hebben. Omdat het nu eenmaal de meest verregaande vrijheidsbeperking van het hele pakket is. In Brussel gaat de avondklok vanaf 22 uur straks de zesde maand in. Ook in Vlaanderen geldt al zo lang een uitgaansverbod, vanaf middernacht. En we zijn er nog niet vanaf. Terwijl er nooit grondig over gedebatteerd is. Dat een avondklok helpt om besmettingen in te dijken, lijkt vrij zeker. Mensen ontmoedigen om elkaar te ontmoeten is vanuit virologisch perspectief nuttig, als je weet dat besmetting zich vooral in private kring doorzet.

Op de vraag hoe werkzaam een avondklok in de strijd tegen de pandemie precies is, is het antwoord lastiger te geven. Volgens de ene studie is de toegevoegde waarde ‘relatief klein’, volgens de andere is een avondklok juist zeer effectief, met bewijslast van Frans Guyana tot Jordanië. Zeker is alleen dat ‘niet-farmacologische maatregelen’ (dus alles wat geen medicijn of vaccin is) samen een belangrijke rol spelen. Wat het aandeel van elke beperking in de mix is, valt maar moeilijk te bepalen.

Ook voor de effectiviteit van de avondklok geldt dat afwezigheid van bewijs niet gelijk is aan bewijs van afwezigheid. In haar meest recente advies blijft de GEMS-expertengroep streng: ‘De avondklok is een belangrijk instrument om onveilige private bijeenkomsten te vermijden en ze mag dus niet te snel opgeheven worden.’ Het is een zin die de regeringen in dank aanvaarden.

Toch is de instandhouding van een avondklok bij uitstek een politieke keuze. Op de vraag hoeveel grondrechten mogen wijken in de strijd tegen Covid-19 antwoordt onze overheid: ‘Best veel.’ In een noodsituatie kan dat het juiste antwoord zijn. Maar behalve drastisch is een avondklok ook ‘handig’ vanuit het standpunt van de staat. Het is een maatregel die iedereen gelijk treft, dat scheelt in het gelobby. Grondwetspecialisten hebben nu eenmaal minder lobbykracht dan ondernemerskoepels.

Meteen ‘de blok erop’?

Het is ook een maatregel die zich makkelijk laat handhaven: van de politie mag de avondklok vast eeuwig blijven duren. En het is een bulldozermaatregel die in de praktijk ook voor de regeringen zelf makkelijker uitvalt dan snel en precies ingrijpen (denk aan het Brussels gelanterfant in september) of dan het efficiënt organiseren van een nationale vaccinatiecampagne.

Ooit – daar gaan we nu maar vanuit – zal de avondklok wel weer afgevoerd worden. Maar de staat heeft wel de smaak van de autoritaire macht geproefd, zoals de Gollem de Ring heeft aangeraakt in Tolkiens In de ban van de ring. Nu bekend is hoe snel een bevolking ‘went’ aan zo’n vrijheidsbeperking en hoe weinig verzet het parlement biedt, is de verleiding groot om de avondklok ook te luiden als de noodzaak minder helder is. Wat als Brussel of Antwerpen bijvoorbeeld nog eens het decor van aanhoudende rellen worden? Meteen ‘de blok erop’?

Ook bij een mogelijke volgende pandemie zal de avondklok weer vlot op het menu verschijnen. De pandemiewet die de regering-De Croo voorbereidt, legt alvast geen enkele beperking op. Dat het voorlopige wetsontwerp voorziet dat alle maatregelen door één minister mogen geworden getroffen, dreigt zelfs het ‘illiberale’ karakter van de huidige situatie te officialiseren. Met zo’n wet is het uitkijken of de remedie niet erger is dan de kwaal van de onwettelijkheid. My precious...

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234