Woensdag 05/10/2022

Vijf tipsWetenschap

Buitengewoon astronomische parels om te ontdekken: op reis in Europa met de wetenschapsredactie

null Beeld DM
Beeld DM

De torens van Eiffel en Pisa, het Colosseum en de Akropolis – die vindt u wel. Welke minder bekende wetenschapswonders heeft Europa nog meer? De wetenschapsredactie neemt u mee op reis. Deze week: vijf astronomische tips.

George van Hal

1. Bewonder het vernuft van Eise Eisinga in zijn planetarium

Pas op! Het duurt niet lang meer voordat de maan en de planeten Mercurius, Mars en Jupiter op elkaar zullen botsen. En dan zal de aarde uit haar baan worden geslingerd en in haar geheel verbranden in de vurige atmosfeer van onze zon.

Of, althans: zo ging het verhaal in 1774, nadat dominee Eelka Alta het in een boekje had opgeschreven. Om te laten zien dat die voorspelling tegenwoordig als ‘nepnieuws’ zou omschreven worden, bouwde de Nederlandse amateurastronoom Eise Eisinga tussen 1774 en 1781 een uurwerk in het plafond van zijn eigen huiskamer. Wat is er zo bijzonder aan? Het toont sinds 1781 onafgebroken de correcte positie van de planeten in het zonnestelsel. Met uitzondering van Uranus, want die werd pas ontdekt in 1781 waardoor er simpelweg geen plek meer voor was. In Eisinga’s voormalige woonst, huist er nu een museum, met het nog altijd werkende planetarium als historisch hoogtepunt.

In de voormalige woonst van Eise Eisinga huist het oudst werkende planetarium ter wereld, in Nederland.  Beeld frans lemmens / Alamy
In de voormalige woonst van Eise Eisinga huist het oudst werkende planetarium ter wereld, in Nederland.Beeld frans lemmens / Alamy

2. Ervaar het kosmisch duister op La Palma

Hoewel La Palma geografisch gezien het meest noordwestelijke Canarische eiland is aan de Afrikaanse kust, is het wel een Spaans eiland. Dus dit adembenemend schouwspel mocht niet ontbreken in deze lijst.

Het eiland is ‘s nachts zo donker dat je er de sterrenhemel perfect kunt waarnemen. Mede daarom biedt ‘Star Island’, zoals La Palma zichzelf omschrijft, talloze workshops van amateurastronomen.

Bovendien heeft het eiland met het ‘Roque De Los Muchachos’ een observatorium bovenop een bergtop waar je kan genieten van een schitterend panoramisch uitzicht. In het bezoekerscentrum kan je trouwens zomaar sterrenkundigen tegen het lijf lopen. Het observatorium wordt namelijk nog altijd gebruikt voor echt onderzoek naar de kosmos.

De Melkweg boven het Canarische eiland La Palma.  Beeld LightRocket via Getty Images
De Melkweg boven het Canarische eiland La Palma.Beeld LightRocket via Getty Images

3. Geniet van het zonnestelsel op aarde in IJsland

Wie wil genieten van buitenaardse vergezichten kan natuurlijk wachten tot je als ruimtetoerist een betaalbaar tripje naar de maan of Mars kunt boeken. Maar misschien is het voorlopig handiger om het wat dichter bij huis te zoeken.

IJsland is dan een goede optie. Het ligt astronomisch gezien bespottelijk dichtbij én deelt geologische eigenschappen met onder meer de maan en Mars. Absolute aanrader: een wandeling langs de Skútustaðagígar-kraters vlak bij het meer Myvatn. Die zogeheten ‘plofkraters’, vulkaankraters die zijn ontstaan na stoomexplosies, zie je ook op de rode planeet. Als je er langs wandelt, geniet je dus van een landschap dat ook op Mars te vinden is.

Het meer Myvatn in de krader in Noord-IJsland. Beeld Arterra/Universal Images Group v
Het meer Myvatn in de krader in Noord-IJsland.Beeld Arterra/Universal Images Group v

4. Sta stil bij de restanten van de kosmische knal die Duitsland trof

Elke kerk hoopt haar bezoekers in contact te brengen met het kosmische, maar de bouwers van de Sint George-kerk in Nördlingen deden dat per toeval wel heel letterlijk.

Ze trokken de kerk op uit lokaal gedolven suviet, een steensoort die gedeeltelijk bestaat uit gesmolten materiaal. En wat bleek, toen geologen Eugene Shoemaker en Edward Chao dat materiaal in de jaren zestig bestudeerden? Het bevat onder meer coesiet, een mineraal dat alleen kan ontstaan bij extreem hoge druk en temperaturen boven de 700 graden Celsius. Op aarde vind je het diep in de aardmantel, zo’n 80 kilometer onder het oppervlak, maar het ontstaat ook bij kernproeven, en, zoals in dit geval: bij meteorietinslagen.

Zo’n 14 miljoen jaar geleden boorde zich, op anderhalf uur wandelen van de bewuste kerk, een ruimtesteen in het aardoppervlak van anderhalve kilometer breed. Die sloeg een krater met een diameter van zo’n 24 kilometer, nu gekend als de Nördlinger Ries-krater. Je kan de inslag nog steeds van ver herkennen in het groende landschap.

Beklim de kerktoren, geniet van het uitzicht en je hebt een bijzondere kosmische ervaring: vanaf het inslaggesteente zie je onder je de contouren van de stadskern, grofweg zo groot als de ingeslagen meteoriet, terwijl zich aan de horizon de glooiing van de krater aftekent.

De Sint George-kerk in Nördlingen. Beeld Universal Images Group via Getty
De Sint George-kerk in Nördlingen.Beeld Universal Images Group via Getty

5. Maak kennis met sterrenkunde van wereldniveau in Drenthe

Begin dit jaar onthulden astronomen nog een miljoen kosmische voorwerpen die geen mens ooit eerder had gezien, een informatieberg zo groot dat je er de harde schijven van 20.000 laptops mee kunt vullen. Op die manier zagen de astronomen opmerkelijke zaken, van bellenblazende zwarte gaten tot een ster die trager draait dan de wetenschap eerder voor mogelijk had gehouden.

Stuk voor stuk werden die rare kosmische fenomenen ontdekt met de (deels) Nederlandse radiotelescoop Lofar, opgebouwd uit ruwweg twintigduizend antennes die in verschillende landen staan. Knoop die allemaal aan elkaar en het resultaat is een ongekend sterk en nauwkeurig instrument dat tot de absolute wereldtop in de astronomie behoort.

En nog beter, dat instrument kan je gewoon bezoeken. Tussen Exloo en Bruinen in Drenthe, in het Hunzedal, bevindt zich bijvoorbeeld een stuk land van zo’n 400 hectare waarin de kosmos en de natuur elkaar plots treffen. Niet alleen kun je er al wandelend – laat wel de hond thuis – allerlei soorten vogels spotten, je treft in het moeras- en graslandschap ook de Lofar-antennes die de kosmos ongekend nauwkeurig bestuderen. Bij georganiseerde excursies in het gebied kun je meer te weten komen over zowel de natuur als het bijzondere wetenschappelijke instrumentarium dat hier tussen het gras en de vogels zichtbaar is.

Deel van de Nederlandse radiotelescoop Lofar, in de buurt van Exloo in Drenthe. Beeld Lofar/Astron
Deel van de Nederlandse radiotelescoop Lofar, in de buurt van Exloo in Drenthe.Beeld Lofar/Astron

Met dank aan Marieke Baan (NOVA) en Sebastiaan de Vet (TU Delft)

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234