Dinsdag 27/09/2022

AchtergrondVoedselcrisis

De ‘valse banaan’ zou hét perfecte wapen tegen de hongersnood in Afrika kunnen zijn

Een vrouw maakt ongezuurd brood van enset in Gamole, Ethiopië. Beeld Corbis via Getty Images
Een vrouw maakt ongezuurd brood van enset in Gamole, Ethiopië.Beeld Corbis via Getty Images

De ‘valse banaan’ wordt nog alleen geoogst in het zuidwesten van Ethiopië, maar zou in veel grotere delen van Afrika kunnen groeien. Oók wanneer het klimaat verandert. Is dit het Afrikaanse gewas van de toekomst?

Maartje Bakker

De boom tegen de honger. Zo luidt de bijnaam van de ‘valse banaan’ of enset, een plant uit de bananenfamilie die alleen in het zuidwesten van Ethiopië wordt gegeten. Het grote voordeel van het gewas is dat je hem het hele jaar door kunt oogsten. De vruchten eet je niet, wel delen van de stam. Daarvan maken de Ethiopiërs pap en een soort koeken. Heel zetmeelrijk en vullend. Een verzekering tegen hongersnood.

Dit ‘voedselzekerheidsgewas’ zou in veel meer delen van Afrika kunnen groeien, schreef een groep Britse en Ethiopische onderzoekers onlangs in Environmental Research Letters. Ze hadden uitgerekend dat de valse banaan maar liefst 100 miljoen mensen extra kan voeden, naast de 20 miljoen die er nu van eten.

In flinke delen van Oeganda, Rwanda en Kenia – de regio rond het Victoriameer – heerst een klimaat waarin de enset zonder problemen kan overleven, denken de wetenschappers. En als het lukt om aan de ‘valse banaan’ zoals die nu wordt geteeld eigenschappen toe te voegen van wilde varianten, die tot in Zuid-Afrika voorkomen, wordt het verspreidingsgebied nog groter.

Niet onbelangrijk: de plant kan relatief goed tegen droogte en tegen hoge temperaturen. “De bladeren staan omhoog en daarmee vangt de plant het regenwater op en houdt vocht vast”, zegt Paul Struik, hoogleraar gewasfysiologie aan de Wageningen Universiteit, zelf niet betrokken bij de publicatie. “Bovendien kan ze met haar diepe wortels gemakkelijk water opnemen uit de bodem.” Volgens James Borrell en zijn collega’s, die het artikel schreven in Environmental Research Letters, kan de valse banaan voor Afrika daarom een uitkomst zijn nu het klimaat verandert.

In het Guge-gebergte in Ethiopië wordt voedsel gemaakt, ‘kotsjo’ genoemd, van enset. Beeld Universal Images Group via Getty
In het Guge-gebergte in Ethiopië wordt voedsel gemaakt, ‘kotsjo’ genoemd, van enset.Beeld Universal Images Group via Getty

Weesgewassen

Naar ‘weesgewassen’ zoals de enset keek lange tijd geen landbouwkundige om. Maar dat is snel aan het veranderen nu het besef toeneemt dat de landbouw in zijn huidige vorm de wereld niet kan blijven voeden. Door klimaatverandering zullen de opbrengsten dalen, verwacht het klimaatpanel IPCC – en dat terwijl de wereldbevolking groeit. Een ander probleem is dat de mens op dit moment afhankelijk is van een schrikbarend laag aantal plantensoorten: de helft van de calorieën die we innemen komt van rijst, tarwe en maïs.

“We zijn wereldwijd ontzettend op elkaar gaan lijken in wat we eten”, zegt de Wageningse hoogleraar Struik. “En dat is riskant, als je sommige soorten door klimaatverandering niet meer goed kunt telen, of als er ineens een ziekte ontstaat. In Afrika graast de legerrups al als een gek door de enorme gebieden met tarwe heen, in de Verenigde Staten zijn grote schimmelinfecties geweest in maïs. De landbouw moet dus diverser.”

Het Afrikaanse Consortium voor Weesgewassen legde een lijst aan van 101 soorten met een hoge potentie voor de landbouw van de toekomst. Enset is er daar een van. Andere soorten op die lange lijst zijn yam, vingergierst of de maramaboon, maar ook vruchten als de gewone banaan, papaja of de broodvrucht.

Nadelen

Toch zijn er ook twijfels of de nepbanaan zich werkelijk zal verspreiden naar andere delen van Afrika. Er is namelijk een probleem: enset is niet erg lekker, althans, dat is de ervaring van westerse onderzoekers. “Ik zou het zelf altijd vermijden”, zegt Struik. “Het heeft een beetje een zurige smaak, doordat het wordt gefermenteerd.”

Ken Giller, hoogleraar plantproductiesystemen aan de Wageningen Universiteit, noemt enset “absoluut vies”. Het is een van de redenen dat hij pessimistisch is over de valse banaan als gewas van de toekomst. “Dat is onrealistisch.”

Volgens Giller neemt de productie van enset in het zuidwesten van Ethiopië de laatste jaren juist af. Dat is een gevolg van de toegenomen bevolkingsdruk, ziet hij. “Enset groeit in akkertjes vlak bij huis. Maar die percelen worden steeds kleiner. Er is weinig ruimte meer voor koeien, misschien alleen nog voor enkele schapen of geiten. Daardoor neemt de bemesting af, de bodemvruchtbaarheid gaat achteruit, en omdat enset vrij veel mest nodig heeft, daalt de opbrengst behoorlijk.”

Platbrood gemaakt van de ‘valse banaan’ in Chencha, Ethiopië.  Beeld © Martin Zwick
Platbrood gemaakt van de ‘valse banaan’ in Chencha, Ethiopië.Beeld © Martin Zwick

Het verbouwen van enset, ziet Giller, wordt in het zuiden van Ethiopië minder en minder. “In plaats daarvan komt er qat, waarvan de blaadjes worden gekauwd als een verdovend middel. Dat levert meer geld op, maar met de stijgende voedselprijzen is het ook een riskant alternatief.” Ook elders in Afrika neemt de bevolkingsdruk toe en zal de ruimte voor nieuwe akkers met enset dus beperkt zijn.

Nog bezwaarlijker is dat enset een erg arbeidsintensief gewas is én dat de voedingswaarde laag is. “Ik denk dat we moeten inzetten op een veel diverser dieet”, zegt Giller. “Arme mensen hebben weinig geld voor dierlijke producten, zoals vlees en melk, en dus moeten ze heel diverse plantaardige producten eten om alle voedingsstoffen binnen te krijgen. Bladgroenten, bonen, erwten: dáár moeten we ons op richten. Enset is een typisch zetmeelgewas. Als je alleen dat eet, dreigt er verborgen honger.”

Giller verwacht meer van gewassen als sorghum en gierst, die ook goed bestand zijn tegen hoge temperaturen en droogte. Zijn collega Struik vestigt de aandacht op de kikkererwt, die als voordeel heeft dat ze zelf stikstof uit de lucht kan halen en dus minder mest nodig heeft. Maar wat het ook wordt: duidelijk is dat de eenzijdige focus op rijst, tarwe en maïs verleden tijd is.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234