Zaterdag 29/01/2022

AnalyseCorona

Drukken deze coronapillen de pandemie de kop in? ‘Ik durf hier blij van worden’

null Beeld DM-
Beeld DM-

Nieuwe antivirale medicijnen blijken het risico op zware ziekte en dood af te remmen als je ze tijdig inneemt. Is dat voldoende om onze winterse coronadip mee weg te spoelen? ‘Ik durf hier zeker blij van worden’, zegt viroloog Johan Neyts (KU Leuven), die meewerkt aan het onderzoek.

Barbara Debusschere

Viroloog Johan Neyts kiest zijn werkwoord zorgvuldig. Sinds vaccinmakers, met een glas champagne in de hand, ‘het einde van de pandemie’ aankondigden, weten we dat te vroeg victorie kraaien ook in dit verhaal een slecht idee is. Je moet het inderdaad maar ‘durven’ om blij te zijn wanneer er opnieuw fonkelend optimistische persberichten uit de farmalabo’s rollen.

Een klein jaar na de glorieuze lancering van de eerste coronavaccins gaan die berichten nu over dat andere wapen in de strijd tegen SARS-CoV-2: medicijnen. Terwijl de vaccins ons preventief tegen het virus bufferen, slaan antivirale geneesmiddelen met een hamer in op het virus bij wie toch besmet raakt.

Dat van die hamer zit vervat in de naam van een van de twee ‘covidpillen’ waar specialisten veel van verwachten. Molnupiravir is een molecule waarvan onderzoekers aan de Amerikaanse Emory Universiteit in maart 2020 meldden dat ze ‘mogelijk tegen SARS-CoV-2’ kon werken. Toen heette die molecule nog NHC/EIDD-2801. Maar het team doopte ze molnupiravir, naar Mjölnir, de hamer van Thor.

Nu blijkt dat ze niet zo heel erg overdreven.

In een fasedriestudie bleek het middel de evolutie naar ernstige Covid-19 zodanig af te remmen dat het onderzoek moest stoppen: het zou onethisch geweest zijn om placebo’s aan de helft van de deelnemers te blijven geven. Nu meldt farmagigant Merck dat molnupiravir de kans op ziekenhuisopname en sterfte bij volwassenen met milde tot gemiddelde ziekte met 30 procent doet afnemen.

“Een virusremmer kan nog beter doen”, zegt Neyts. “Maar onder proefpersonen die het middel kregen viel één dode terwijl dat er onder de mensen die een placebo kregen negen waren. Dat is zeker een goed begin.”

Molnupiravir. Terwijl de vaccins ons preventief tegen het virus bufferen, slaan antivirale geneesmiddelen als dit met een hamer in op het virus bij wie toch besmet raakt.
 Beeld via REUTERS
Molnupiravir. Terwijl de vaccins ons preventief tegen het virus bufferen, slaan antivirale geneesmiddelen als dit met een hamer in op het virus bij wie toch besmet raakt.Beeld via REUTERS

Het medicijn met de mythische naam doet zijn werk door de vermenigvuldiging van het virus af te remmen. Het verprutst zo het kopieerwerk door verkeerde bouwsteentjes aan te leveren. Daardoor sluipen er steeds meer fouten in het virale RNA en crasht de virusmachine.

Een groot voordeel is dat dit sabotagewerk zich niet op het niveau van het beruchte stekeleiwit voltrekt, waar de coronavaccins op gebaseerd zijn. Die uitsteeksels veranderen in nieuwe virusvarianten. Maar molnupiravir blokkeert dus het kopieersysteem van het virus. En dat ligt zo goed als vast en blijkt veel minder onderhevig aan variatie. Daarom werkt de molecule tegen alle varianten, zo toont onderzoek bij proefdieren.

Nog een groot pluspunt is dat molnupiravir in de vorm van een pilletje komt. Daarom noemen experts het een fundamentele verbetering in de pandemiebestrijding. Want tot nu toe zijn Covid-19-medicijnen zoals remdesivir en antilichamen voornamelijk intraveneuze behandelingen die in het ziekenhuis moeten worden toegediend. Een covidpil is een veel praktischer wapen. Wie symptomen heeft en positief test, kan de ergste risico’s vermijden door een paar dagen pilletjes te slikken. Voorwaarde is dat de behandeling uiterlijk binnen de vijf dagen na de eerste symptomen begint.

Virusschaartje

Molnupiravir, dat commercieel bekend zal staan als Lagrevio, is 4 november goedgekeurd door het Britse geneesmiddelenagentschap en heeft nu ook een voorlopige goedkeuring van het Europese EMA. En een dag na de Britse goedkeuring kwam Pfizer op de proppen met een covidpil die ze Paxlovid doopten. Volgens voorlopige resultaten doet die pil het risico op ziekenhuisopname met bijna 90 procent afnemen als je het binnen de drie dagen inneemt. “Die prestatie is wel niet helemaal te vergelijken met molnupiravir omdat de placebogroep niet gemeenschappelijk is en de patiënten dus mogelijk een iets ander profiel hadden”, zegt Neyts.

Paxlovid dwarsboomt het coronavirus door de eiwitconstructie te verstoren. Wanneer een virus ons lichaam binnendringt, wordt het RNA omgezet in eiwitten. Die worden eerst in lange slierten aangemaakt. Een enzym snijdt die in de nodige stukken op maat. Paxlovid onderdrukt dat moleculair virusschaartje, waardoor de samenstelling van de eiwitten in het honderd loopt. Ook deze molecule werkt even goed tegen de verschillende virusvarianten.

Nadeel van beide pillen is dat je er dus snel bij moet zijn, wellicht het best met een sneltest van zodra je symptomen vertoont. Maar variantenbestendige pilletjes die ziekenhuisopnames en covidsterfte sterk verminderen, dat klinkt als muziek in de oren. Zeker nu blijkt dat zelfs de uitzonderlijk efficiënte vaccins niet kunnen verhinderen dat we deze winter opnieuw in zwaar weer terechtkomen.

“Bovendien zien wij in studies bij hamsters dat een behandeling met Paxlovid of molnupiravir transmissie bij diertjes in dezelfde kooi belet. In celkweken zien we ook dat er maar zeer traag resistentie voor de medicatie ontstaat”, zegt Neyts, die meewerkt aan de zoektocht naar medicatie.

De euforie valt van de internationale orderboeken bij de twee farmabedrijven af te lezen.

Met Merck hebben verschillende landen al deals gesloten, goed voor in totaal zes miljoen kuren. De VS spant de kroon met drie miljoen. De Britten gaan voor bijna een half miljoen, Frankrijk voor vijftigduizend. Bij Pfizer hebben de VS tien miljoen kuren Paxlovid besteld, de Britten een kwart miljoen en de Italianen vijftigduizend.

De productie van Paxlovid bij een Pfizer-afdeling in Freiburg, Duitsland. Beeld VIA REUTERS
De productie van Paxlovid bij een Pfizer-afdeling in Freiburg, Duitsland.Beeld VIA REUTERS

Een gezamenlijke Europese bestelling is er nog niet en een aparte Belgische evenmin. “België bestudeert de mogelijkheden voor bestellingen als land of via Europa”, zegt Wendy Lee, woordvoerster van de FOD Volksgezondheid.

“Nochtans is er geen tijd te verliezen”, stelt Neyts. “Dit zijn geen wondermiddelen die de pandemie wegtoveren. Maar omdat ze de kans dat risicopatiënten (zoals verzwakte ouderen, mensen met diabetes, immuunziektes of obesitas, BDB) ernstig ziek worden, reduceren, kunnen ze absoluut een groot verschil maken. Daarom moeten we ze tijdig aankopen, want ik verwacht dat de productie het aanvankelijk niet zal kunnen bijbenen. Het zou erg jammer zijn mochten wij dit niet ook zo snel mogelijk aan de meest kwetsbaren kunnen aanbieden.”

De belangrijkste reden voor de afwachtende houding is dat ons land geen kat in een zak wil kopen. Want vooralsnog komt de informatie over deze medicijnen voornamelijk uit persberichten. Zo is het bijvoorbeeld niet duidelijk op welke patiënten precies Paxlovid is getest.

“Dat klopt, al rapporteerde Merck ook op een congres”, zegt Neyts. “Normaal gezien is het uiteraard beter om publicaties af te wachten. En het is altijd de vraag of we ook in de realiteit zullen zien wat we in klinische tests en labo’s vaststellen. Maar we zitten in een pandemie. En het is niet alsof dit compleet nieuwe middelen zijn. Molnupiravir is oorspronkelijk ontwikkeld tegen onder meer griep en voor Paxlovid borduurt Pfizer verder op wat het al op de plank had liggen tegen SARS (de zware longziekte die in 2003 zo’n achtduizend levens eiste, BDB).”

De ervaring leert ook dat antivirale medicijnen hoe dan ook zeer efficiënt kunnen zijn. “Als virusremmers voldoende krachtig zijn, kun je mensen van ernstige ziekte naar een normaal leven brengen. Dat zien we bij hiv, bij hepatitis B en C”, zegt Neyts. “Deze eerste covidpillen zijn nog niet zo krachtig en specifiek, maar zullen wel al een verschil maken. In studies stellen wij ook vast dat je deze eerste generatie ook zou kunnen combineren met onder andere favipiravir, een Japanse griepremmer die samen met molnupiravir alvast bij hamsters een sterke werking tegen Covid-19 laat zien.”

Dubbele boodschap

Ook microbioloog Herman Goossens (UAntwerpen), laat in Knack optekenen dat hij optimistisch is. Viroloog Marc Van Ranst (KU Leuven) wacht liefst meer volledige informatie af, maar op basis van wat we al weten schat hij de werking van deze middelen in als ‘rooskleurig’. Maar de praktische kant is een ander paar mouwen, benadrukt hij. “De bedragen die ik zie passeren liggen erg hoog. Lagrevio kost zo’n 600 euro per patiënt. Je wil als land natuurlijk niet te laat komen voor een baanbrekend nieuw wapen, maar je wil ook niet tien keer te veel betalen voor iets waarover nog geen volledige data beschikbaar zijn.”

En zodra je nieuwe medicatie in handen hebt, kunnen de emoties hoog oplopen, zo waarschuwt Van Ranst. “Dat heb ik in 2009 meegemaakt toen ik griepcommissaris was en we Tamiflu aankochten, dat trouwens veel goedkoper was. In een eerste fase kun je zo’n middel alleen aanbieden aan wie hoge risico’s loopt. Maar in tegenstelling tot vaccins, die preventief werken, gaat medicatie ziekte tegen. Ze kunnen voor veel bange burgers plots een enorm gegeerd goed worden en de emoties kunnen dan hoog oplopen. Ook daar moet je als overheid rekening mee houden.”

Ook andere experts zien die dubbele boodschap. De covidpillen zien eruit als een gedroomd extra wapen, omdat het virus nooit volledig verdwijnt en er altijd besmettingen zullen blijven opduiken, zowel bij gevaccineerden als bij ongevaccineerden. Dan maken dit soort medicijnen een groot verschil.

Maar om dat ook daadwerkelijk te realiseren, moeten er voldoende sneltests zijn, moeten huisartsen geassisteerd worden om dit wapen inderdaad snel te kunnen inzetten en moet het brede publiek zo perfect mogelijk geïnformeerd worden.

Zo benadrukken Van Ranst en Neyts dat de covidpillen ‘absoluut zeker’ geen vervanging zijn voor vaccins. Niet alleen omdat vaccins langdurig beschermen en medicijnen maar zo lang je ze slikt, maar ook omdat ze het maatschappelijk onaanvaardbaar vinden.

“Het kan niet dat iemand een vaccin, wat een veel goedkopere investering in preventie is, weigert maar dan wel een duurdere doos pillen eist”, zegt Van Ranst. Neyts: “Sowieso zullen de eerste covidpillen gaan naar wie de meeste risico’s loopt. Trouwens, wie de wetenschap niet vertrouwt over vaccins, zal die toch niet plots wél omarmen als het om covidpillen gaat?”

Hoe dan ook mogen we ons te midden van de winterse coronadepressie zeker optrekken aan de komst van de pillen, stelt Neyts. Want dit is nog maar het begin. Zo onderzoekt Merck nu of ‘de hamer van Thor’ ook kan verhinderen dat je na blootstelling aan dit virus besmet raakt. In dat geval zou je de pillen preventief kunnen nemen, bijvoorbeeld wanneer iemand in je gezin positief test.

En ondertussen heeft biofarmabedrijf Gilead Sciences ontdekt dat remdesivir, een antiviraal middel tegen ebola, het risico op ziekenhuisopname met 87 procent vermindert als je het binnen de vijf dagen na besmetting krijgt toegediend. Dat moet vooralsnog wel intraveneus en dus in een ziekenhuis, maar Gilead werkt nu ook aan een pilvorm.

Ook wordt nu gewerkt aan nog veel meer en meer specifieke en krachtige antivirale medicatie én aan combinatietherapie zoals bij hiv. “In 1988 bestond daar ook maar één middel tegen, nu zijn het er ruim dertig”, zegt Neyts. “We hebben nu al, zeer snel eigenlijk, twee beloftevolle middelen in handen omdat er al eerder onderzoek in gang was gezet. We kunnen en zullen de medicijnendam tegen dit coronavirus sowieso nog veel sterker maken.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234