Maandag 27/06/2022

Vogels

Duizenden zwaluwen tussen Afrika en Europa mysterieus verdwenen

De boerenzwaluw. Beeld shutterstock
De boerenzwaluw.Beeld shutterstock

Europese vogelspotters stellen zich vragen bij de verdwijning van duizenden zwaluwen tijdens hun trekroute van Afrika naar Europa. Ornithologen kijken met argwaan naar de agro-industrie, die ook in Afrika een ecologische ravage aan het aanrichten is.

Koen Vidal

Zwaluwen zijn bijzonder populaire vogels. Dat heeft te maken met hun spectaculaire vliegkunsten en het feit dat hun overtocht van Afrika naar Europa het begin van de lente inluidt en bijgevolg ook het einde van de miezerige winter.

Het feit dat zwaluwen alomtegenwoordig zijn in de menselijke leefwereld maakt van hen een beetje de popsterren der vogels. En dat verklaart dan weer waarom veel vogelspotters en ornithologen veel aandacht hebben voor de kleine trekvogels.

Maar die spotters stelden de afgelopen weken een grote en voorlopig raadselachtige terugval vast van het aantal zwaluwen. Het gaat om duizenden, wellicht tienduizenden, exemplaren die dit jaar de weg naar het noorden niet vonden.

Gerald Driessens, vogelkenner bij Natuurpunt, zegt dat de neergang blijkt uit cijfers die vanuit telposten in Vlaanderen en Nederland worden gerapporteerd: "Vergeleken met vorig jaar zijn er 26 procent minder trekvogels, maar de boerenzwaluw gaat met 58 procent achteruit en de huiszwaluw zelfs met 88 procent. Voorlopig moeten we opletten met die cijfers, want dit kan deels te maken hebben met het aantal vogelspotters en het aantal teluren. Maar dat er een duidelijke afname is, is wel een gevoel dat bij veel vogelspotters leeft.”

Zandstorm of orkaan

Hoe die mysterieuze terugval te verklaren? Driessens: "Het is best mogelijk dat er dit jaar veel meer zwaluwen in Frankrijk neerstreken en niet naar België doorvliegen. Maar ik vrees dat we voor een ingewikkelder raadsel staan, dat we niet meteen kunnen oplossen en waarvan we de verklaring zowel in Europa als Afrika zullen moeten zoeken."

Ook ornitholoog en Greenpeace-medewerker Filip Verbelen sluit een eenvoudige verklaring niet uit. "Een van de hypotheses is dat veel zwaluwen in een zandstorm of een orkaan zijn terechtgekomen. Het is best mogelijk dat duizenden vogels hierdoor uit koers zijn geraakt of door uitputting zijn gestorven en verdronken. Onderzoekers zullen wellicht de weerkaarten boven Afrika gedetailleerd bestuderen en dan zullen we zien of deze hypothese standhoudt."

Maar Verbelen lijkt meer geloof te hechten aan een complexere oorzaak. "Feit is dat de neerwaartse trend al langer bezig is en deel uitmaakt van een groter fenomeen: veel van de trekvogels die in tropisch Afrika overwinteren, zoals de koekoek, de wielewaal en de nachtegaal, nemen in aantal af. Het is ook geen toeval dat de boerenzwaluw in 2016 op de rode lijst van broedvogels in Vlaanderen is beland. De boerenzwaluw geldt sindsdien als een 'kwetsbare' vogel."

'Tankplaatsen'

Een belangrijke bedreiging voor de zwaluw is volgens Verbelen dat de landbouw in Europa steeds grootschaliger wordt. "Kleine familiebedrijven deden bijna altijd aan gemengde akkerbouw. Op en rond hun velden stonden meidoornhagen of groeiden wilde grassen waarop veel insecten afkomen. Nu zijn boerderijen steeds meer steriele fabrieken waar stallen hermetisch zijn afgesloten en waar vaak wordt gebruik gemaakt van pesticiden."

Maar het zwaluwmysterie zou volgens Verbelen ook weleens te maken kunnen hebben met extreme droogtes, verwoestijning en de opkomst van de agro-industrie in Afrika. "Op hun reistraject naar Europa strijken zwaluwen neer op zogenaamde 'tankplaatsen', natuurgebieden en wetlands waar de vogels op krachten kunnen komen. Nogal wat van die gebieden zijn omgezet in landbouwzones waar eveneens veel pesticiden worden gebruikt. Ook in de overwintergebieden zelf lijdt de habitat van de zwaluw onder kwaliteitsverlies: daar zie je eveneens de opkomst van grootschalige landbouw."

Vicieuze cirkel

Het zou met andere woorden best kunnen dat de zwaluw in een vicieuze cirkel is terechtgekomen: hun broedplaats in Europa staat onder druk, hun overwinterplek in Afrika komt in gevaar en ook hun reisroute wordt steeds moeilijker.

Verbelen doorprikt meteen het argument dat de nieuwe Afrikaanse landbouw noodzakelijk is om voedselzekerheid te garanderen waardoor de afname van de zwaluwpopulatie een jammerlijk maar onvermijdelijk nevenverschijnsel is. "De Afrikaanse agro-industrie neemt vaak de vorm aan van landroof, waarbij lokale boeren van hun land worden gejaagd en waar de industrie vooral bezig is met producten als palmolie, die bestemd zijn voor de wereldmarkt en niet voor de lokale bevolking."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234