Vrijdag 01/07/2022

Godsbewijs

"Er is écht geen mannetje in de hemel nodig"

Lawrence Krauss. Beeld Jonas Lampens
Lawrence Krauss.Beeld Jonas Lampens

Waarom is er iets - zoals de mens - in plaats van niets? En betekent dat dan niet dat er wel een schepper moet zijn? Amerikaans natuurkundige Lawrence Krauss (61) ging in de ruimte op zoek naar het antwoord. "Experimenten tonen aan dat we uit het niets komen en écht geen mannetje in de hemel nodig hebben."

BARBARA DEBUSSCHERE

"Ik heb mijn rode schoenen aan voor de foto. Valt het op?" Lawrence Krauss (Yale University, Arizona State University) moet lezingen voorbereiden, nadenken over zwarte gaten en de wereld rondreizen om zijn kennis te delen over hoe het universum steeds sneller uitzet en in het niets zal verdwijnen. Maar hij heeft er wel aan gedacht een vestimentair statement te maken. "Ik ben niet alleen met wiskunde en supernova's bezig hoor", zegt hij. "Wist je dat ik een film maak met mijn goede vriend Johnny Depp? Ik speel Napoleon (grijnst)."

Het mag duidelijk zijn: Krauss is niet de typische natuurkundige die het enkel over zijn vak wil hebben. Sinds een tiental jaar maakt hij, samen met Richard Dawkins, Sam Harris en Daniel Dennett, deel uit van een clubje wetenschappers - de 'nieuwe atheïsten' - die als sterren de wereld afreizen om hun verzet tegen religie uiteen te zetten. In The Unbelievers, de film die in 2013 over hen uitkwam, was al te zien hoe Krauss de clown van het gezelschap is.

De wetenschappelijk erg gelauwerde Krauss was een van de eerste natuurkundigen die suggereerde dat de meeste energie van het heelal in de lege ruimte zit, een idee dat nu bekendstaat als 'donkere energie'. Het 'niets' is dus niet 'niets', zo bewees Krauss. Meer nog, uit het 'niets' kan zomaar materie opduiken. Op basis van dat idee ontwikkelde hij een model om het ontstaan van het universum te verklaren. Hoe speculatief ook, dat model is vanuit experimenteel oogpunt niet geheel onaannemelijk. Aannemelijker dan het bestaan van een god, in ieder geval.

Krauss, die wetenschappelijk adviseur was voor Barack Obama, is dan ook bekend voor zijn bevlogen statements tegen religie. "Iedere kans die ik krijg om religie belachelijk te maken, grijp ik."

Godsbewijs

Terwijl christenen kerststallen bewonderen of de magie van de nachtmis ervaren, worden mensen in naam van religies gedood en gediscrimineerd. Daarom moeten we religie op de plank met sprookjesboeken parkeren, bepleiten de 'nieuwe atheïsten'. De Morgen sprak met vier beroemde godloochenende wetenschappers. Vandaag spreekt natuurkundige Lawrence Krauss over het bewijs dat de wereld uit het niets komt.

Morgen deel 2 - Richard Dawkins: "Ik zie mezelf als een 'culturele christen'"

Motiveert uw atheïsme uw onderzoek?
"Mijn atheïsme vloeit voort uit mijn wetenschap, niet omgekeerd. Ik zie geen bewijs voor een god, maagdelijke geboortes, de hel, herrijzenissen en gebeden die worden verhoord. Wetenschappers willen weten hoe de wereld écht in mekaar steekt en zijn niet bezig met God. Sommigen hebben het over een spanning tussen wetenschap en religie en vragen zich af of ze niet naast elkaar kunnen bestaan als niet-overlappende visies op de werkelijkheid, die even waardevol zijn Dat is onzin. De ene visie op de realiteit is gebaseerd op de realiteit, de andere op mythes en bijgeloof. Het is heel duidelijk wat het meest waard is."

Dus als wetenschapper kun je niet gelovig zijn?
"Wetenschap is het omgekeerde van religie: niets is heilig, alles staat open om te worden bevraagd, en wat je gelooft moet je bewijzen. Als mens kan een wetenschapper gelovig zijn, maar nooit wanneer hij of zij aan het werk is. Mensen kunnen twee tegenstrijdige noties combineren, maar iedere religieuze wetenschapper die zijn wetenschap waard is, is automatisch een atheïst in het lab. Wie religie op het onderzoek laat inwerken, is een slechte wetenschapper."

Speciaal voor de foto heeft Krauss zijn rode schoenen aangetrokken.
Speciaal voor de foto heeft Krauss zijn rode schoenen aangetrokken. "Ik ben niet alleen met wiskunde bezig."Beeld Jonas Lampens

"Een van de meest bewonderenswaardige voorbeelden daarin was de Belgische natuurkundige Georges Lemaître, die in 1931 als eerste de notie van de big bang voorstelde. Hij kan niet genoeg worden geprezen. Hij was priester, maar ook wetenschapper, en begreep beter dan Einstein hoe het zat met de oorsprong van ons universum. Toen paus Pius XII in 1951 voorstelde die ontdekking te zien als een godsbewijs, verzette Lemaître zich. Hoewel hij voorzitter werd van de Pauselijke Academie, drong hij erop aan de wetenschap gescheiden te houden van de religie. Een zeer moedige zet in die tijd. Ik word ook de hele tijd geconfronteerd met gelovigen die wat ik ontdek willen gebruiken als godsbewijs."

Wat is het grootste misverstand over godsbewijzen?
"De redenering dat er een schepper moet zijn omdat we niet kunnen bewijzen dat er geen is. Dat is een erg kromme redenering. Misschien cirkelt er een enorme theepot rond Jupiter. Maar is het waar of zelfs maar waarschijnlijk omdat we niet kunnen bewijzen dat het niet zo is?"

"En dan is er de nood aan een oorzaak voor alles. Altijd al hebben mensen geworsteld met de vraag waarom er iets is in plaats van niets, en hebben ze bij gebrek aan een antwoord daarop dan maar geconcludeerd dat dat bewijst dat er wel een god moet zijn die alles wat we zien en kennen, heeft georganiseerd. De spannendste ontdekkingen in de kosmologie van de laatste decennia bewijzen dat dat totale onzin is, zoals ik uitleg in mijn boek Universum uit het niets."

Zijn gelovige mensen kwaad op u door dat boek?
"Ja. Het valt hen zwaar dat de natuurkunde laat zien dat we uit het niets komen. Eén probleem is dat gelovige mensen altijd heel vaag blijven over wat ze bedoelen met 'niets'. Een simpele 'lege ruimte' zoals velen voor zich zien als ze aan de oorsprong van het heelal denken, bestaat niet. De kwantummechanica zegt ons dat zelfs de lege ruimte vol deeltjes zit en dat deeltjes zich zomaar kunnen vormen. Experimenten en onderzoek tonen dat er nooit niets is. Zélfs wanneer je alle straling en deeltjes eruit haalt, dan weegt de lege ruimte nog altijd iets."

Religieuze critici zeggen dat dat dan misschien God is.
(lacht) "Willen geloven is niet hetzelfde als gegronde redenen hebben om dat te doen. Het universum geeft niet om wat we willen, en we vinden verhaaltjes uit om ons te troosten. Dat betekent niet dat ze waar zijn."

"Veel recente ontdekkingen zijn veel wilder dan we ooit hadden kunnen denken. Ook dat is enkel een bewijs dat ons universum wonderlijk en exotisch in elkaar zit. En hoe prachtig is het niet dat we daar steeds meer van gaan begrijpen? Dat moeten we vieren in plaats van te blijven hangen in oubollige mythes geschreven door mensen die van niet beter wisten. De verhalen in de Bijbel zijn zo dwaas dat ze het waard zijn te worden uitgelachen."

"Is al die kennis niet veel interessanter dan vasthouden aan het geloof dat er een mannetje in de lucht zit die dat allemaal heeft bedacht? Het zou trouwens een heel wreed mannetje moeten zijn, een Saddam Hoessein, want we zien nu dat het slecht afloopt met ons universum."

Hoezo?
"In kosmologisch opzicht leven we in een zeer speciale tijd. Omdat licht een eindige snelheid heeft, kunnen we nu meer zien dan miljoenen jaren geleden, zoals de sporen van de oerknal en de tekenen van miljarden melkwegstelsels die ons omgeven. Maar het universum zal steeds sneller uitzetten, waardoor kosmologen in de zeer verre toekomst nog maar zeer weinig zullen kunnen zien. En op basis van wat we nu zien, moeten we aannemen dat het universum helemaal zal worden uitgerekt, tot er niets meer van overblijft."

Een van uw bekendste uitspraken is: 'Vergeet Jezus, de sterren zijn ontploft zodat je geboren kon worden.' Leidt wetenschap niet tot een verwondering die je religieus zou kunnen noemen?
"Ieder atoom in je lichaam komt uit een dode ster, en de atomen in je rechterhand komen misschien zelfs van een andere ster dan die in je linkerhand. Wij zijn letterlijk kinderen van de sterren, met lichamen die gemaakt zijn uit sterrenstof. Het is geen toeval dat Einstein vaak verwees naar een 'goddelijk gevoel'. Maar met religie heeft dat niets te maken. De schoonheid van wat wij ontdekken, is een spirituele ervaring die geloven in Jezus vele keren overtreft."

"Iedere keer wanneer ik door een Hubble-telescoop kijk, sta ik paf. Het spirituele gevoel dat dat bij me opwekt, is zoveel krachtiger dan wat ik als kind ooit in de synagoge hoorde, omdat het nu écht is wat ik zie. Dat is zoveel mooier dan spiritualiteit gebaseerd op stomme verhaaltjes."

"Daarom is mijn doel niet per se mensen van hun geloof te doen afkeren, maar om hen te doen inzien dat het échte verhaal van hoe het universum in mekaar zit veel fascinerender is dan die saaie Bijbel. Ik hoop anderen aan te vuren. Dat wij hier zijn, is een kosmisch accident. Mocht het ietsje anders zijn gelopen, dan zou de mens niet bestaan. We zijn veel onbetekenender dan we denken. En ik zal zeker weer worden aangevallen omdat ik dat uitleg."

Is het zo erg?
"Ja. Sommige mensen verwarren het gebrek aan doel en betekenis in het universum met het idee dat het leven geen doel heeft. Dat maak je natuurlijk zelf. Het is jammer dat zovelen als kind met die religieuze onzin worden gebrainwasht. Ik hoop echt kinderen te bereiken nog voor dat gebeurt, zodat ze rond zich kijken, vragen leren stellen en hun open geest bewaren. Ik probeer daar zo veel mogelijk leerkrachten in aan te moedigen. Dat gaat traag."

"Maar ik krijg ook dagelijks brieven van mensen uit alle werelddelen die dankzij mijn werk de illusie van religie achter zich laten. Dat maakt me erg gelukkig. Ik word vaak een van de nieuwe atheïsten genoemd, maar ik ben daar toevallig ingerold omdat ik me heb ingezet in de strijd tegen het creationisme in het Amerikaanse onderwijs."

"Zo kwam ik in contact met Richard Dawkins en co. Mijn motivatie is mensen inspireren met kennis over de echte wereld. Ik heb echter zo vaak moeten vaststellen hoe religie dat in de weg staat, dat ik me wel moest bezighouden met aanvallen op religie."

Klopt het dat u altijd een kaartje op zak hebt met elementen zoals deuterium en lithium, die aantonen dat er een big bang was?
(haalt dat kaartje uit zijn portefeuille) "Voilà. Maar je kunt geen dingen uitleggen aan mensen die iets niet willen weten omdat hun religie hen dat voorschrijft. Ik dacht in de jaren 60 al dat religie niet lang meer te gaan had, maar er zijn natuurlijk veel machtige instituten die er alle belang bij hebben dat godsdiensten blijven bestaan."

"Vandaag zie je dat zelfs belangrijke presidentskandidaten zoals de Republikein Ben Carson denken dat de aarde 6.000 jaar oud is en evolutie het werk van de duivel is. Alle enquêtes laten zien dat steeds minder mensen geloven in God, en dat is positief, maar in de publieke sfeer in de VS is daar nog geen bewijs voor. Geen enkele van de Republikeinse kandidaten gelooft in de echte wereld!"

"Dat is obsceen. En het is gevaarlijk, want die mensen gaan over onderwijs, klimaatverandering en andere dossiers die grip op de werkelijkheid vereisen. Jammer genoeg zijn er maar weinig wetenschappers die daarop reageren. Velen zijn bang om tegen de haren in te strijken."

Kan wetenschap ons helpen betere mensen te worden, zoals religie claimt te kunnen?
"Uiteraard. Wetenschap toont ons de gevolgen van onze daden en de rede laat toe die te analyseren en ons ernaar te gedragen. Die twee moeten de basis zijn van onze ethiek. Een vriend van me zegt: 'Er zijn goede en slechte mensen. Goede mensen doen goede dingen en slechte mensen slechte. Wanneer goede mensen slechte dingen doen, dan is het religie.' Dat vat het helemaal samen."
Met dank aan professor fysica Karel Van Acoleyen (UGent).

Bio Lawrence Krauss

Geboren op 27 mei 1954 in New York.

Groeide op in het Canadese Toronto.

Studeerde cum laude af in wiskunde en natuurkunde aan de Carleton University in Ottawa en kreeg in 1982 een doctorstitel in de natuurkunde aan het Massachusetts Institute of Technology.

Zetelde in 2008 in het comité voor wetenschapsbeleid voor Barack Obama's verkiezingscampagne.

Schreef bestsellers zoals The Physics of Star Trek (1995) en A Universe from Nothing (2012).

Was een van de eerste natuurkundigen die suggereerde dat de meeste massa en energie van het heelal in de lege ruimte verblijft, een idee dat nu algemeen bekend staat als donkere energie.

Is de enige natuurkundige die prijzen heeft ontvangen van de drie grote Amerikaanse natuurkundegenootschappen: American Physical Society, American Association of Physics Teachers en American Institute of Physics.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234