Woensdag 06/07/2022

AnalyseNoordzee

Het wonder van de walvis: waarom er steeds meer bultruggen opduiken in de Noordzee

null Beeld BBC/Silverback Films/Olly Schole
Beeld BBC/Silverback Films/Olly Schole

Sinds oktober zijn er opvallend veel waarnemingen voor de Nederlandse kust van een bultrug, de ‘vrolijkste van alle walvissen’. Die soort vertoont zich bijna nooit in de Noordzee, dus wat is er aan de hand?

Jean-Pierre Geelen

Je staat er toch even van te kijken: duikt tijdens je strandwandeling aan de Hollandse kust zomaar een bruisende fontein op uit het water. Een kolossale walvis springt de lucht in en laat met veel gekletter zijn logge lijf weer terugplonzen in het zeewater. Beelden die je hooguit kende van natuurfilms op tv, met het onbestemde geluidsdecor waarop dat genre het patent heeft.

Sinds oktober vorig jaar is het soms dagelijks raak, blijkt uit meldingen op sociale media en de site waarneming.nl: een bultrug zwemt in de Nederlandse wateren. De bultrug wordt volgens de website van Ecomare gezien als ‘de vrolijkste van alle walvissen’: “Dat komt doordat ze spectaculaire buitelingen maken wanneer ze hoog boven water springen. Je kunt ze herkennen aan hun grote, ietwat plompe lijf, hun lange flippers en hun pokdalige, platte kop.”

Vrijwel nooit vertoonde de walvis (lengte: tot 18 meter, gewicht: tot 30 ton) zich in de Noordzee. Kunstschilders van eeuwen geleden legden aangespoelde potvissen en andere bijzonderheden vast op hun doek, slechts eenmaal (in 1751) een bultrug.

Foto van een bultrug in Columbia, uit 2018. Beeld AFP
Foto van een bultrug in Columbia, uit 2018.Beeld AFP

Begin deze eeuw veranderde er iets: in september 2003 werd de eerste bultrug in Nederland gevonden voor de monding van de Nieuwe Waterweg. Die was dood. Vier maanden later verscheen een (levende!) moeder met jong voor de kust van Scheveningen; helaas spoelde het jong al na korte tijd dood en ernstig verminkt aan.

Drie jaar later werd weer een dode gevonden, voor de Belgische kust. Vermoedelijk slachtoffer van een aanvaring met een boot. Daarna ging het hard. In mei 2007 trokken walvisspotters massaal naar de dijk van Den Helder, om er een glimp op te vangen van een levende bultrug die daar rondzwom.

Daarna gebeurde het vaker. In 2012 haalde een mislukte reddingsactie voor een bultrug bij de Razende Bol (tussen Texel en Den Helder) de voorpagina’s. Wie nu op de site waarneming.nl kijkt, ziet in de afgelopen maanden tientallen meldingen van een bultrug. Als het steeds dezelfde is – wat onderzoekers vermoeden – dan baddert het zoogdier vrolijk tussen Hoek van Holland en Kijkduin tot aan de Hondsbossche Zeewering in Noord-Holland.

Vaste trekroute

Mooi. Maar de geleerden staan weer eens voor een raadsel. Want wat is er gebeurd waardoor de bultrug op zijn vaste trekroute van Noorwegen naar de Azoren bij Portugal na talloos veel eeuwen bij Shetland de afslag links naar de ondiepe Noordzee heeft genomen, in plaats van Groot-Brittannië rechtsom te passeren door de Atlantische Oceaan? Mardik Leopold, marien bioloog bij Wageningen Marine Research, ziet maar twee mogelijkheden, zegt hij: “Er moet iets zijn veranderd. Misschien in de dieren zelf en anders iets in de Noordzee.”

In die laatste is de afgelopen decennia weinig veranderd, denkt hij hardop. “Tenzij nieuw aangelegde windmolenparken bultruggen zouden aantrekken, maar dat geloof ik niet. Zelfs als dat om welke reden dan ook zo zou zijn, zouden de bultruggen tijdens hun verblijf in het hogere noorden ervan moeten weten om ernaartoe te trekken. Dat lijkt me uitgesloten.”

Het zou bovendien niet verklaren hoe het kan dat de beweging ook omgekeerd plaatsvindt: ook bij het Noord-Franse Boulogne-sur-Mer worden bultruggen steeds vaker gezien, maar dan vanuit zuidelijke richting. De walvis betreedt de Noordzee dus vanuit twee richtingen.

bultrug infografiek Beeld vk
bultrug infografiekBeeld vk

Ligt het aan het voedselaanbod dan? In de visstand van de Noordzee is volgens Mardik Leopold ook al niet veel veranderd. Ja, de Noordzee zit vol met sprot, daar lust de bultrug wel pap van. De zeestrook tussen Den Helder en Hoek van Holland is precies de locatie van de sprot, maar ook daarvoor geldt wat Leopold betreft: “Dat is altijd zo geweest en verklaart nog niet waarom er steeds nieuwe bultruggen komen.” Wel opmerkelijk: “De bultruggen die hier gezien worden, zijn dieren op trek. We hebben altijd gedacht dat een walvis zich vóór de trek helemaal volvreet en tijdens de trek juist maar weinig voedsel nodig heeft. Het lijkt er steeds meer op dat de bultrug ook buiten de vaste gebieden aan zijn eten komt.”

Wat vermoedelijk meespeelt bij de verrijzenis van de bultrug, is de stop op de walvisvaart. Door de commerciële walvisjacht was de stand vorige eeuw gedecimeerd, maar nadat de Internationale Walvisvaart Commissie in 1982 een moratorium (een tijdelijk verbod) op de walvisvangst had uitgevaardigd, nam wereldwijd de stand van bultruggen weer fors toe.

Evolutionaire verandering

Dat ging mogelijk gepaard met een evolutionaire verandering, zegt Leopold: “Wanneer een populatie lang onder druk heeft gestaan, zijn de overblijvers exemplaren met eigenschappen om te overleven onder die omstandigheden. De dieren die om welke reden dan ook niet zijn geschoten. Omdat ze heel schuw waren, of toevallig de andere kant op zwommen. Die eigenschappen kunnen zich uitkristalliseren in nakomelingen, waardoor we nu meer walvissen hebben met exploratieve, zwerflustige eigenschappen.”

Die veronderstelling wordt volgens Leopold ondersteund doordat bultruggen ook vaker gezien worden in de Middellandse Zee, waar ze van oudsher evenmin voorkwamen.

Een andere verklaring zou kunnen liggen in vormen van communicatie tussen de bultruggen. Die zijn er zeker. Zo publiceerde de Ierse bioloog Rebecca Dunlop in 2010 een onderzoek naar het vocabulaire van de bultrug. Ze ontcijferde in totaal 34 geluiden waarmee de bultrug onder water kan communiceren met soortgenoten tot ongeveer 18 kilometer verderop. Ook Leopold bevestigt dat er iets van informatieoverdracht bestaat tussen de bultruggen, net trouwens als met andere walvisachtigen. “Maar het is toch onwaarschijnlijk dat ze elkaar in Noorwegen vertellen dat je bij Katwijk moet zijn.”

Eén voor de hand liggende verklaring noemt Leopold niet: de klimaatverandering. Zou het niet kunnen dat opwarmend zeewater gevolgen heeft voor het voedselaanbod of anderszins invloed heeft op de bultrug?

Dat lijkt de bioloog onwaarschijnlijk. “In de loop der eeuwen hebben we vaker periodes van opwarming en afkoeling gehad. Voor zover wij weten heeft dat nooit geleid tot grote aantallen bultruggen in Nederland.” Bovendien, zegt hij: “De Noordzee is misschien een graad warmer geworden, maar dat maakt niet erg veel uit voor het voedselaanbod.”

Kortom: klimaatverandering kan worden afgevinkt.

Zenderen

Daarmee is de wetenschap er dus niet uit. Natuurlijk zou meer onderzoek klaarheid kunnen brengen in het raadsel van de bultrug. Onderzoeker Leopold zou graag bultruggen zenderen, om hun trekgedrag in kaart te brengen en om te weten of het steeds dezelfde exemplaren zijn die hier opduiken. Helaas: zo eenvoudig is dat niet. “De trefkans is niet zo groot bij een bultrug en zo’n onderzoek is lastig te plannen. Dat maakt de kans op financiering niet erg groot, ook al omdat een financier zich zal afvragen waar het onderzoek eigenlijk voor nodig is. Hooguit het bevredigen van onze nieuwsgierigheid, maar een groot maatschappelijk doel is er niet.”

Eenmaal was de kans dichtbij: toen een bultrug zich ophield bij de haven van Den Helder. Maar ja: “Dan moet je vergunningen aanvragen, die eerst moeten worden beoordeeld. Eer zo’n procedure is afgerond, is de bultrug allang weer weggezwommen.”

In Noorwegen wordt wel geëxperimenteerd met zenderen. De uitkomst is voorlopig weinig spannend: “De gezenderde dieren zwemmen allemaal keurig zoals ze al eeuwen doen.”

Samenscholingen van meeuwen

Wat de reden dan ook mag zijn, de argeloze strandwandelaar heeft er een reden bij om goed om zich heen te kijken. Let op samenscholingen van opgewonden meeuwen boven zee: daar kan een walvis zitten. Of meer zelfs, want de bultrug is een sociaal dier (groepen van wel 200 exemplaren komen soms voor) en volgens bioloog Leopold biedt de Noordzee plek genoeg voor nog veel meer bultruggen.

Zijn er bij de verrijzenis van de bultrug in de Noordzee nog gevaren of bezwaren? “Als een dood exemplaar op zee drijft, kan een aanvarende zeilboot er schade door oplopen”, zegt Leopold. Het is immers wel een dier ter grootte van een zeecontainer. Vandaar dat dode exemplaren direct worden opgeruimd.

En het springerige karakter van de bultrug kan soms verkeerd uitpakken: “Als je naast zo’n springende walvis vaart, kan die op je dek belanden”, zegt Leopold. In de Verenigde Staten is eens een surfer gelanceerd die dat overkwam. “Maar meestal weten bultruggen goed wat ze doen”, zegt Leopold. “Hooguit wanneer je te opdringerig bent, zoals sommige fotografen kunnen zijn in hun jacht op een bewijsfoto, loop je een risico.”

De beste kijkers staan aan wal. Daar is het prima genieten van het walviswonder.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234