Vrijdag 01/07/2022

InterviewNorman Foster

Norman Foster, pionier van de groene architectuur: ‘Ik was letterlijk bereid te betalen om ermee bezig te zijn’

null Beeld Weston Wells
Beeld Weston Wells

Het ontwerpproces is ‘een eindeloze zoektocht naar perfectie’, leerde architect Lord Norman Foster (86) in zijn carrière die al zes decennia beslaat. Het moet gezegd: hij kwam al aardig in de buurt. En dat hij maar blijft doorgaan, heeft alles te maken met zijn missie: streven naar schonere, groenere steden.

Jackie Daily en Nathalie Tabury 

Lord Foster heeft enkele van de meest iconische gebouwen ter wereld ontworpen: de Gherkin in Londen, de Reichstag in Berlijn, Apple Park in het Californische Cupertino en het hoofdkantoor van The Hongkong and Shanghai Banking Corporation. Maar als je hem vraagt hoe de stad van de toekomst eruit zou zien als hij over onbeperkte middelen beschikte, blijkt zijn ideaal niet een Blade Runner-achtige skyline met wolkenkrabbers en vliegende auto’s, maar iets eenvoudigers en duurzamers dat voortvloeit uit het gemeenschapsidee. “Ik zou een wijk bouwen die volledig autonoom functioneert”, zegt Foster vanuit zijn huis in de Verenigde Staten. Op zijn 86ste, gebruind en nonchalant in het wit gekleed, ziet hij er erg kwiek uit en hij heeft nog steeds een vlijmscherpe geest.

BIO

Geboren in 1935, groeide op in armoede in het Britse Manchester / studeerde architectuur aan de University of Manchester, verdiende een beurs voor Yale, waar hij zijn partner Richard Rogers ontmoette / begon in 1963 met o.a. Rogers een eigen architectenbureau, Team 4, met focus op industriële gebouwen / richtte in 1967 met zijn vrouw ­Wendy Cheesman Foster Associates op in Londen, later Foster + Partners / werd in 1990 tot ridder geslagen / cureerde de expo Motion. Autos, Art, Architecture in het Guggenheim Museum in Bilbao (tot 18 september) / bood zijn hulp aan bij de heropbouw van de de Oekraïense stad Charkov

“Je droomt altijd van iets wat onmogelijk is. Het ontwerpproces is een eindeloze zoektocht naar perfectie, dus de stad zou een plek zijn waar er een synergie bestaat tussen onze levensstijl en ons afval dat niet op de vuilnisbelt terechtkomt, maar verwerkt wordt om energie op te wekken of om een ander product van te maken, zoals meststof”, vervolgt hij op de vaste, afgemeten toon van een ervaren spreker. “De wijk zou op een schone manier stroom opwekken in plaats van terug te grijpen op ideeën uit het verleden, met een grote elektriciteitscentrale en hoogspanningsleidingen. Net zoals de verouderde infrastructuur van telefoonpalen, kabels en centrales op het vlak van communicatie is weggewerkt, zou de wijk niet alleen beter functioneren, maar ook meer kunnen doen met minder.”

De toekomst is stedelijk

Fosters ideeën over duurzaamheid, die al lang synoniem zijn met zijn werk, komen niet als een verrassing. Zijn overtuiging dat steden de toekomst zijn evenmin, ondanks de ingrijpende veranderingen in onze denkpatronen als gevolg van de pandemie. Hij heeft het al vaker over dit onderwerp gehad in recente interviews, waarbij hij telkens op de voortdurende evolutie van steden wees en parallellen trok met traumatiserende historische gebeurtenissen die verandering hebben gestimuleerd en bespoedigd. “Als we denken aan de typische Londense bakstenen gebouwen en de rijhuizen in georgiaanse stijl, denken we niet meteen aan hun brandwerende kwaliteiten. We hebben het niet over de grote brand van Londen of over de invoering van bouw­voorschriften voor tussenmuren. We denken wel aan de statige architectuur van openbare pleinen en ruimten, en aan een compacte, beloopbare, duurzame stad.”

Samen met Steve Jobs tekende Foster de plannen voor Apple Park in het Californische Cupertino (2017). Beeld RV
Samen met Steve Jobs tekende Foster de plannen voor Apple Park in het Californische Cupertino (2017).Beeld RV

Foster houdt zich wijselijk ver van voorspellingen en stelt in plaats daarvan een toekomst voor waarin veranderingen in mobiliteit (de dood van de benzineslurpende auto) en de manier waarop we gebouwen gebruiken ons leven zouden kunnen verbeteren: de nutteloze parkeergarage kan een stadsboerderij worden waardoor stadsbewoners minder water en meststoffen hoeven te gebruiken en hun ecologische voetafdruk kunnen verkleinen. Overbodige kantoorgebouwen kunnen we herbestemmen als woningen voor mensen met essentiële beroepen, die nu naar de voorstedelijke rand van de metropool zijn verdreven.

Deze visie lijkt op het eerste gezicht in tegenspraak met The Whiteley, het nieuwste project van zijn bureau in Londen, dat 1 miljard pond kost. Whiteleys opende de deuren in 1911 en was een van de eerste luxewarenhuizen van de stad. Dit stukje Londense geschiedenis wordt nu omgebouwd tot het eerste Six Senses-hotel en -wellnesscentrum in het Verenigd Koninkrijk en daarnaast komen er ook winkels en chique appartementen in het complex. Maar het wordt allemaal duidelijk als je Foster The Whiteley een “gerecycleerd gebouw” hoort noemen. “Het project is het toppunt van duurzaamheid, omdat we een element uit het verleden een nieuw leven kunnen geven en dat is een investering in de toekomst.”

Intussen een van dé landmarks in Londen: de Gherkin, dat inderdaad iets wegheeft van een augurk (2004). Beeld Alamy Stock Photo
Intussen een van dé landmarks in Londen: de Gherkin, dat inderdaad iets wegheeft van een augurk (2004).Beeld Alamy Stock Photo

Fosters liefde voor steden en hun infrastructuur, wat hij “stedelijke lijm” noemt, ontstond tijdens zijn jeugd. Hij groeide op in een rijhuis in Manchester toen de stad nog deed denken aan het werk van kunste­naar L.S. Lowry, die het leven in de Noord-Engelse industriële steden vol rokende schoorstenen en rode bakstenen fabrieken schilderde. Foster glimlacht wanneer hij vertelt dat hij op zestienjarige leeftijd stopte met school om in het stadhuis van Manchester te gaan werken, waar hij twee jaar bleef totdat hij voor zijn legerdienst in de Royal Air Force werd opgeroepen. “Ik hield altijd al van gebouwen en werd plotseling ondergedompeld in die buitengewone, hoog-­victoriaanse gotische architectuur van het stadhuis, wat geweldig was. Ik wandelde door de stad, bezocht gebouwen en maakte schetsen”, vertelt hij over zijn tijd in Manchester, waar hij na zijn legerdienst naar terugkeerde. “Op dat moment kwam alles samen: mijn liefde voor architectuur, machines, schetsen en modelbouw. De puzzelstukjes pasten op het juiste moment in elkaar en vervolgens kon ik aan de universiteit gaan studeren. Ik heb veel geluk gehad.”

Begeesterd

Foster verwijst naar een aantal meevallers in de loop van zijn carrière, maar het is duidelijk dat hij vanaf het prille begin al opviel. Hij kon zich via de gebruikelijke kanalen niet kwalificeren voor een opleiding aan Manchester University, waarna de universiteit speciaal voor hem een cursus in het leven riep. In die periode werkte hij voortdurend en tussen de handenarbeid door maakte hij schetsen voor plaatselijke architectenbureaus om zijn strepen te verdienen. “Architectuur was heilig voor me. Ik was letterlijk bereid te betalen om ermee bezig te mogen zijn.” Foster voegt eraan toe dat hij zijn inkomen aanvulde met het prijsgeld van wedstrijden. “Ik won 1.000 pond voor mijn schetsen bij een wedstrijd van het Royal Institute of British Architects. Dat is nu het equivalent van minstens 10.000 pond. Daarmee trok ik op reis en zo ontdekte ik architecten als Palladio of, in Denemarken, Jørn Utzon, nog voordat hij in 1957 de prijsvraag voor het Sydney Opera House won. Ik was helemaal begeesterd door architectuur en ging meteen na mijn afstuderen in Manchester tijdens de zomer in Londen werken voor hetzelfde bureau dat me tijdens mijn studententijd had geholpen.”

Foster spaarde genoeg om naar de Verenigde Staten te vliegen (“een vliegticket van 100 pond enkele reis”, wat toen een vorstelijk bedrag moet zijn geweest voor een pas afgestudeerde architect). Dankzij de Henry Fellowship kreeg hij een plaats aangeboden op Yale University. “Ik ging naar Yale vanwege de mensen daar: de kersverse decaan was Paul Rudolph, die een buitengewone, nieuwe stijl van architectuur had ontwikkeld in Florida. Hij was een op-en-top Amerikaanse actieheld die nieuwe technologieën had gebruikt, maar ook was opgeleid door Walter Gropius, die de Bauhaus-school had opgericht. Dus in zekere zin moest ik naar Amerika gaan om een Europese Bauhaus-opleiding te krijgen”, lacht hij.

‘Als zestienjarige wandelde ik door Manchester, bezocht gebouwen en maakte schetsen. Architectuur was heilig voor me. Ik was letterlijk bereid te betalen om ermee bezig te zijn’ Beeld Weston Wells
‘Als zestienjarige wandelde ik door Manchester, bezocht gebouwen en maakte schetsen. Architectuur was heilig voor me. Ik was letterlijk bereid te betalen om ermee bezig te zijn’Beeld Weston Wells

Er waren nog andere mentoren. “Hoewel Serge Chermayeff in Tsjetsjenië was geboren, belichaamde hij de essentie van Europa. Hij sprak als een filosoof. En dan was er ook Vince Scully die de geschiedenis tot leven bracht. Hij kon een film als The Magnificent Seven die in de plaatselijke bioscoop draaide, vergelijken met de Japanse film De zeven samoerai en die vervolgens op de een of andere manier cultureel linken aan James Joyce, de eindeloze horizon en de manier waarop Frank Lloyd Wright een gebouw situeerde. Hij verbond dat vervolgens met de Grieken en het Parthenon, en terug naar Saarinen en wat hijzelf verderop in zijn architectenbureau aan het doen was – hij voegde het allemaal samen.”

Emotionele ervaring

Veel van deze herinneringen kwamen bij de architect boven­drijven toen hij onlangs op Yale een lezing gaf voor een groep studenten. Hij liet tekeningen zien van de ruimte waar zij in zaten, die hij ooit in het kantoor van Paul Rudolph had gemaakt. Foster wordt enthousiast wanneer hij praat over hoe mensen zijn gebouwen ervaren. Hij herinnert zich een politieagent op Stansted Airport, die lid was van het veiligheidsteam van de Britse koningin toen ze het gebouw in 1991 opende. De agent kwam Foster vertellen dat de enorme open ruimte die door een zwevende dakstructuur werd overkoepeld “de mooiste was die hij ooit had gezien”. En dan was er de opzichter op de bouwplaats van het hightech Renault Centre in Swindon, dat in 1982 werd geopend en in 2013 door English Heritage als bouwkundig erfgoed werd erkend. “Het was een stugge man die de leiding had over een bouwplaats vol stugge mannen. Hij vertelde me dat hij aan het einde van de dag mentaal en fysiek zo uitgeput was, dat hij op het dak naar de zonsondergang ging kijken, en dat het voor hem bijna een meditatieve ervaring was. Dit waren geen mensen die over architectuur lazen, ook zij voelden de impact ervan.”

The Dome, de koepel die Foster ontwierp voor het Rijksdaggebouw in Berlijn (1999). Beeld Alamy Stock Photo
The Dome, de koepel die Foster ontwierp voor het Rijksdaggebouw in Berlijn (1999).Beeld Alamy Stock Photo
Binnen in The Dome. Beeld Alamy Stock Photo
Binnen in The Dome.Beeld Alamy Stock Photo
Het hoofdkantoor van The Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC) was destijds het duurste gebouw ter wereld (1985). Beeld RV
Het hoofdkantoor van The Hongkong and Shanghai Banking Corporation (HSBC) was destijds het duurste gebouw ter wereld (1985).Beeld RV
Kantoorgebouw Bloomberg London, dat in 2017 de Stirling Prize voor beste gebouw in het Verenigd Koninkrijk won. Beeld Alamy Stock Photo
Kantoorgebouw Bloomberg London, dat in 2017 de Stirling Prize voor beste gebouw in het Verenigd Koninkrijk won.Beeld Alamy Stock Photo

Die emotionele ervaring ligt deels ten grondslag aan de spiraalvormige glazen koepel die Foster en zijn bureau op de Reichstag in Berlijn plaatsten. Het bouwwerk werd in 1999 voltooid en symboliseert de hereniging van Duitsland, maar Foster beschouwt het in de eerste plaats als een van zijn gerecycleerde gebouwen. “Het is met grote voorsprong het drukstbezochte parlement ter wereld. Er staan vaak duizenden mensen in de rij om over de hellingen van de spiraal te lopen. Ik denk dat het een gevoelige snaar raakt omdat we het volk hier symbolisch boven de politici, die hun verantwoording verschuldigd zijn, hebben geplaatst”, zegt hij.

Het project bood Foster ook een kans om zijn groene ­idealen uit te dragen. “Als architecten hebben we hun keuze­mogelijkheden gegeven. We zeiden dat dit een kans was om een voorbeeld te stellen aan het land en te tonen dat je klimaatverandering wel degelijk kunt aanpakken en de CO2-uitstoot kunt verminderen,” zegt hij. Dergelijke concepten, onthult Foster, beïnvloedden zijn werk lang voordat ze moderne etiketten kregen. “In de jaren zestig hadden we het al over energiebesparing en recycleren, aangezwengeld door Rachel Carson en haar boek Stille lente, en door het boek Operating Manual for Spaceship Earth van Buckminster Fuller. Dat alles stond aan de wieg van de groene beweging, lang voordat er over groene architectuur werd gesproken.”

Kieuwen

“We realiseerden al gezonde, ademende gebouwen in de jaren zeventig en ze staan er nog steeds, zoals het Sainsbury Centre for Visual Arts (dat in 1978 in Norwich werd voltooid, red.). Het grote verschil tussen toen en nu is misschien dat er tegenwoordig wetenschappelijke studies bestaan die aantonen dat die gebouwen echt wel gezonder zijn en dat we er alerter in zijn, levendiger.”

‘We realiseerden al gezonde, ademende gebouwen in de jaren zeventig en ze staan er nog steeds’ Beeld Weston Wells
‘We realiseerden al gezonde, ademende gebouwen in de jaren zeventig en ze staan er nog steeds’Beeld Weston Wells
The Sainsbury Centre in Norwich, Engeland. Beeld RV
The Sainsbury Centre in Norwich, Engeland.Beeld RV
In het Engelse Swindon bouwde Foster dit hightech distributiecentrum voor Renault (1982). Het draagt nu de naam The Spectrum Building. Beeld RV
In het Engelse Swindon bouwde Foster dit hightech distributiecentrum voor Renault (1982). Het draagt nu de naam The Spectrum Building.Beeld RV
In Abu Dhabi is de bouw van dit Zayed National Museum nog volop aan de gang. Beeld RV
In Abu Dhabi is de bouw van dit Zayed National Museum nog volop aan de gang.Beeld RV

Foster trekt een onzichtbare lijn tussen zijn vroege gebouwen en recente projecten, zoals Apple Park in Californië, een cirkelvormig gebouw van 2018 dat volledig door hernieuwbare energie wordt aangedreven, en het in 2017 geopende kantoorgebouw Bloomberg London dat de Stirling Prize won. Het heeft een gevel van ademende ‘kieuwen’ en andere ecologische technologieën waardoor het 70 procent minder water en 40 procent minder energie verbruikt dan conventionele kantoorgebouwen.

Voor Foster moet een gebouw “iets teruggeven aan de stad”, of dat nu is door onder appartementen ook restaurants en winkels te voorzien waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, of promenades te ontwerpen met bomen die de lucht zuiveren. Hij wil ook op persoonlijk vlak iets terug­geven. “Ik krijg een even grote kick van een klein liefdadigheidsproject voor kinderen in Harlem als van het gigantische project van JP Morgan op Park Avenue”, zegt hij. Via zijn stichting is Foster ook verantwoordelijk voor een tentoonstelling in Bilbao: “Ik heb zestien kunst- en architectuurscholen uit de hele wereld samengebracht in een galerie. Ik voel me erg betrokken bij de jongere generaties architecten.” Het brengt hem allemaal terug naar zijn eigen tijd op Yale en de historische figuren die zijn carrière mee hebben gevormd. “Ik ben schatplichtig aan die mentoren, aan mensen als Buckminster Fuller, met wie ik de laatste twaalf jaar van zijn leven heb mogen samenwerken. Ik heb veel geluk gehad,” concludeert hij. Zal een van zijn studenten over vijftig jaar hetzelfde zeggen? De toekomst zal het uitwijzen...

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234