Maandag 04/07/2022

AchtergrondWetenschap

Quantumcomputer verder weg dan ooit: voor tweede keer streep door toppublicatie door fouten in onderzoek

Natuurkundehoogleraar Leo Kouwenhoven, een van de leidinggevenden in het quantumproject. Beeld Bob Bronshoff / Hollandse Hoogte
Natuurkundehoogleraar Leo Kouwenhoven, een van de leidinggevenden in het quantumproject.Beeld Bob Bronshoff / Hollandse Hoogte

Een quantumcomputer, waar Nederlandse natuurkundigen aan werkten, lijkt verder weg dan ooit. Voor de tweede keer in korte tijd moet de groep wetenschappers een publicatie intrekken omdat er in het onderzoek fouten zijn ontstaan.

Stan van Pelt

De wetenschappers, onder leiding van hoogleraren Erik Bakkers (TU Eindhoven) en Leo Kouwenhoven (TU Delft), schreven in 2017 in toptijdschrift Nature dat ze supergeleidende nanodraadjes hadden gemaakt, ideaal voor zogeheten majoranadeeltjes. Daardoor lag een nieuw type quantumcomputer in het verschiet, een ‘computer van de toekomst’ waarvan techneuten hopen dat ze supersnelle berekeningen mogelijk maken, bijvoorbeeld voor klimaatmodellen.

Bakkers’ onderzoeksgroep in Eindhoven maakte de draadjes, die van Kouwenhoven onderzocht hun quantumeigenschappen in Delft. Die eigenschappen zijn toch minder veelbelovend dan in het artikel werd beweerd, zo bleek toen de onderzoekers nog eens goed naar de data keken, schrijven ze nu in een toelichting in Nature. Sommige meetgegevens blijken ten onrechte verwijderd of weggelaten uit figuren. Daardoor leken de metingen beter te passen bij de theorie dan werkelijk het geval was.

De draadjes waren een soort rangeerterrein, waarlangs je majorana’s als het ware als nullen en enen van een computer zou kunnen wegschrijven. Dat vereist extreem zuiver en speciaal materiaal – en dat allemaal op nanoformaat, eenvijftigste van de dikte van een haar.

Terugtrekking

Vergelijkbare problemen kwamen vorig jaar ook al aan het licht rond een ander Nature-artikel uit 2018 van dezelfde groep onderzoekers. Daarin dachten ze de majoranadeeltjes, die in theorie bijzonder quantumgedrag vertonen, voor het eerst te hebben aangetoond. De majoranajacht bracht Kouwenhoven wetenschappelijke wereldfaam, reden voor Microsoft om hem in dienst te nemen en een speciaal Delfts lab op te zetten. De Nederlandse koning Willem Alexander kwam het in 2019 persoonlijk openen.

Door de publicatie uit 2018 ging echter een streep, toen twee oud-medewerkers van Kouwenhoven aantoonden dat het bewijs boterzacht was. Ook over het artikel uit 2017 waren zij kritisch, wat mede bijdroeg aan de terugtrekking ervan deze week.

Het is onduidelijk hoe de fouten zijn ontstaan. In 2018 was sprake van tunnelvisie, concludeerden experts, niet van opzet. Ook een quantumcomputer die op majorana’s draait, lijkt inmiddels ver weg. Kouwenhoven vertrok vorige maand onverwacht bij Microsoft, volgens de techgigant omdat men het onderzoek anders gaat aanpakken.

Nanodraadjes

‘Deze terugtrekking is inderdaad een flinke tegenslag, vooral voor de betrokkenen’, laat Bakkers weten in een reactie. Omdat hij zelf een van die betrokkenen is, kan hij verder geen toelichting geven, mailt hij, vanwege integriteitsonderzoeken die de TU Delft instelde naar de majoranapublicaties. Daardoor, bevestigde de TU Delft eerder al, moeten alle betrokkenen zich onthouden van commentaar – inmiddels al twee jaar. Bakkers: ‘Dat vinden wij ook vervelend, want we zouden graag meer open zijn.’ Wel zegt hij volledig achter het deel van het werk te staan dat in Eindhoven is gedaan.

Quantumhoogleraar Christian Schönenberger (Universiteit van Basel), niet betrokken bij het onderzoek, noemt de terugtrekking desgevraagd onnodig en zelfs ‘fout’. Ja, zegt hij, het is onacceptabel dat er stukken data onterecht zijn weggelaten om de resultaten op te poetsen, maar dat had opgelost kunnen worden met een artikelaanpassing. ‘Ze doen ook niets af aan de exceptionele kwaliteit van de nanodraadjes. Dat is een grootse prestatie die een Nature-publicatie verdient. Er lijkt momenteel te veel propaganda rond te gaan, met name gericht tegen Leo Kouwenhoven.’

Sergey Frolov en Vincent Mourik, de oud-medewerkers van Kouwenhoven die als eerste de problemen met de majorana’s op het spoor kwamen, vinden de terugtrekking juist terecht. Frolov: ‘In mijn onderzoeksgroep in Pittsburgh heb ik ook met deze nanodraadjes uit Eindhoven gewerkt. De meeste zijn juist verre van nagenoeg perfect, anders dan in het artikel wordt beweerd. De meetgegevens die wij ingezien hebben, bevestigen dit, maar die zijn niet allemaal openbaar gemaakt.’

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234