Zaterdag 01/10/2022

Interview

"Als iedereen A zegt, geef ik allicht B een kans"

Hugo Matthyssen. Beeld Stefaan Temmerman
Hugo Matthyssen.Beeld Stefaan Temmerman

Als officieuze Sint-spreekbuis bevindt Hugo Matthysen (59) zich mee in het oog van de Zwarte Piet-storm. Voor een reactie was het wachten op zijn nieuwe sinterklaasfilm Ay Ramon!, die volgende week uitkomt. "Met de jaren ben ik gevoeliger geworden, maar zeker niet te veel."

KIM VAN DE PERRE

Verwacht alvast een nieuwe Zwarte Piet in 'Ay Ramon!' Minder zwart om te beginnen. Weg is ook het kroeshaar, de gouden oorbellen en rode lippen. De sidekick van de goedheiligman is thans te herkennen aan zijn losse zwarte krullen, roetvegen op zijn blanke gezicht en zijn - geen grap - sneakers en cowboyhoed.

Dyab Abou Jahjah en zijn Movement X, die in Antwerpen betoogden tegen de "racistische invulling" van "de knecht van Sinterklaas", zullen tevreden zijn. De Antwerpse

N-VA-schepen Koen Kennis, die begin deze maand nog opperde dat de "belachelijk discussie" niet thuishoorde op een traditioneel kinderfeest, mogelijk iets minder.

Maar met politieke spelletjes heeft de nieuwe Piet niets te maken, benadrukt Hugo Matthysen, scenarist en geestelijke vader van het legendarische VRT-programma Dag Sinterklaas. Het was een kinderjuf die Matthysen anders naar de kwestie liet kijken. "Ze vertelde over twee zwarte kindjes in haar klas die verschrikt reageerden op een bezoekje van Zwarte Piet. Of ze iets verkeerd hadden gedaan, of het dan grappig was hoe zij eruitzagen?

"We hebben bij Dag Sinterklaas altijd ons best gedaan om uit te leggen dat Piet zwart zag door het roet van de schoorsteen. Maar als je hem sec bekijkt, is hij toch een soort van nep-Afrikaan. Als je dat lichtjes kunt wijzigen, kan dat al veel doen. Zoveel is er uiteindelijk ook niet veranderd."

Hij zegt het bedachtzaam, wikt en weegt elk woord, denkt na terwijl hij zinnen aan het vormen is. Een mens zou eerder het tegendeel vermoeden van het komische brein achter Het Leugenpaleis, Het Peulengaleis, CPeX en Anneliezen, maar Matthysen is allerminst het type van de spontane oneliners. Het gevolg van zijn studie filosofie misschien.

Je zult hem nooit op Twitter of Facebook zien opduiken; hij ergert zich aan de overvloed aan meninkjes vandaag de dag. "Sinds Sinterklaas vorig jaar is er zowat elke dag ergens een opiniestuk over Zwarte Piet verschenen. Over de kwaliteit van de discussie is ook veel te zeggen. Naast wat zinnige argumenten heb ik ook heel veel onzinnige dingen gehoord."

Wat voor onzinnige dingen?
Hugo Matthysen: "Zwarte Piet linken aan de slavernij. Hoe ver kun je teruggaan? Vierhonderd jaar? Dui-zend jaar? De helft van de Leuvense bevolking is ooit door de Vikings weggevoerd als slaaf. Dat zijn debatclubargumenten, waar niemand een stap mee vooruitkomt."

Veel mensen struikelden vooral over het feit dat Zwarte Piet anno 2015 nog de knecht is van de blanke Sint.
"In Dag Sinterklaas, in de jaren 90, was hij al uitdrukkelijk de vriend van de Sint, net als in Ay Ramon. Sinterklaas zelf is door de jaren heen al ongelofelijk veranderd, niet het minst door Dag Sinterklaas. In mijn jeugd was de Sint nog een katholieke bisschop, die ermee dreigde dat Zwarte Piet je in de zak zou steken als je stout was. Mee naar Spanje, met stokslagen.

"Wel een zinnig argument is dat de tijden, de samenstelling van de bevolking en de gevoeligheden nu eenmaal enorm zijn veranderd. Je moet mee met de tijd. Het is misschien gewoon een kwestie van ouderwets fatsoen."

Zwarte Piet is beduidend minder zwart in Ay Ramon! Weg zijn ook het kroeshaar, de gouden oorbellen en de rode lippen. Beeld paradisofilms
Zwarte Piet is beduidend minder zwart in Ay Ramon! Weg zijn ook het kroeshaar, de gouden oorbellen en de rode lippen.Beeld paradisofilms

In Nederland woedde de discussie al veel langer en heviger. Zijn wij er minder gevoelig voor?
"In Nederland zag je nog wel eens een Zwarte Piet opduiken met een nep-Surinaams accent. Bij ons speelt die link met het koloniaal verleden toch minder. Toen we met Dag Sinterklaas begonnen, hebben we daar wel degelijk over nagedacht. Toen vond ik dat we Piet zo zwart mogelijk moesten maken, net in de hoop dat het er onnatuurlijk en onrealistisch zou uitzien. Dat was met de beste bedoelingen.

"Ik denk ook niet dat de kinderen met heel die zaak zo fel bezig zijn, of dat mijn licht gewijzigde Zwarte Piet voor toekomstige generaties veel zal veranderen."

Tenzij voor die zwarte kindjes in die klas?
"Ja, tenzij voor hen misschien. Maar de gewijzigde Zwarte Piet is volgens mij eerder het gevolg van een mentaliteitswijziging, dan andersom."

Opvallend: in Ay Ramon! ziet Zwarte Piet er niet alleen anders uit, er wordt ook uitdrukkelijk op gezinspeeld. Door Zwarte Piet zelf, die aan het begin van het verhaal vreest dat de Sint boos zal worden omdat hij zijn zwarte verf nergens meer kan vinden. Want door het schoorsteenroet alleen wordt hij niet zwart genoeg. De reactie van de Sint (vertolkt door - wie anders? - Jan Decleir) is duidelijk: "Maar Piet, dat is toch niet belangrijk!" Een poging tot relativeren van Matthysen, of een ironische steek om duidelijk te maken dat het debat uit z'n voegen is gebarsten?

Matthysen denkt even na. "Die passage was eerder een manier om vaart te brengen in het verhaal. 'Maakt niet uit, als we maar vertrekken.'"

Is humor dan niet uw manier om uw kijk op de maatschappij weer te geven zonder dat u zich in eigen naam tussen al die 'meninkjes' moet manifesteren?
"Nee, het is eerder een aangeboren misvorming. Het klopt wel dat ik in eigen naam niet snel mijn mening zal verkondigen. Ik denk graag na. Over veel dingen heb ik ook geen mening, wél veel meningen. Het valt mij niet makkelijk om te stellen: zo is het. Je zult me dus niet snel op een podium zien springen om voor of tegen iets te pleiten. Om de eenvoudige reden dat ik het gewoon niet weet. En als iedereen A zegt, zal ik eerder geneigd zijn om B een kans te geven."

Zijn moeder zei vroeger al "dat hij contrair geboren was". "En zij zal wel gelijk hebben, zeker. Ik accepteerde nooit klakkeloos dat een tafel een tafel is, of een stoel een stoel."

Die natuurlijke reflex is gebleven. "Als ik iedereen zich pro Ringland hoor uitspreken, denk ik automatisch: is dat geen gigantische betonnen plaat, en moeten we niet eerder iets aan al die auto's doen in plaats van ze gewoon onder de grond te stoppen en verder te laten stinken?"

'Met de jaren ben ik milder geworden', zei u ooit in een interview.
"Heb ik dat gezegd? In een moment van zwakte misschien. Nee, dat klopt niet. Ik ben wel gevoeliger geworden met de jaren. Maar zeker niet te veel. Ik heb de neiging om mijn humor nu een tikkeltje warmer te maken. Als ik nu Kulderzipken zou maken, zou ik de koning (ook Jan Decleir, KVDP) net iets warmer maken. Nu beantwoordde dat personage als tamelijk ongeïnteresseerde macho wel heel hard aan de standaardwetten van de humor. Ligt dat aan het ouder worden? Wie zal het zeggen?

"In Ay Ramon! zit ook een zin die ik vroeger nooit zou hebben gebruikt. Sinterklaas is zijn paard kwijt en staat alleen met Zwarte Piet op een dak en zegt: 'Ik moet nu een beetje nadenken. En zuchten.' Op het randje van sentimenteel, maar ik vind dat nu een heel mooie zin. Zeker uit de mond van de goedheiligman."

Te zeggen dat Matthysen het als kind eigenlijk niet bijzonder hoog ophad met de Sint en zijn gevolg. "Het was toen een slabakkende traditie. De Sint die wij toen voorgeschoteld kregen, stelde bitter weinig voor."

Hoe hij dan in de jaren 90 als een van de drijvende krachten bij Dag Sinterklaas is beland? Vanuit zijn fascinatie voor dunne, ongerijmde verhaaltjes, zo blijkt. "Daarom was ik als kind al fan van Batman. Van het totaal ongeloofwaardige iets geloofwaardigs proberen maken: dat is de sport.

"Beperkte situaties vind ik interessant; binnen die strakke krijtlijnen zo ver mogelijk proberen te gaan. Ik ben daar heel streng in, leg mezelf graag moeilijkheden op. Dat houdt de fantasie in bedwang. Dan moet je uit je pijp komen. Ik ben niet goed in wiskunde, maar zelfs met vier cijfers kun je ontelbaar veel verschillende combinaties en rekensommen maken."

Niet dat die combinaties hem aan de lopende band spontaan overvallen of te binnen schieten. Humor en verhaaltjes schrijven blijkt zelfs voor Hugo Matthysen bij tijden hard labeur. "Ik geloof niet in inspiratie", zegt hij. "Wel in je - desnoods onder veel gezucht - op je werkplek hijsen en beginnen. Niet wachten tot het komt, nee, gewoon aan die computer gaan zitten en beginnen."

Was dit de job die u als kind al voor ogen had?
"Ik dacht daar toen niet over na. Mijn beroep is mijn beroep geworden door een hoop toevalligheden. Als ik Bart Peeters niet was tegengekomen, was ik misschien bibliothecaris geworden, of god weet wat. Of was ik misschien aan mijn vijfentwintigste roman bezig, in plaats van tv-nonsens en andere humoristische flauwekul."

Ooit zin om 'serieuze' fictie te maken?
"Zelfs als ik het zou willen, zou ik niet in staat zijn om iets te produceren dat serieus is. Humor, ironie, rare afstandelijkheid: het komt bij mij vanzelf. Zo sta ik in het leven."

Toch komt u eerder over als een ernstig man.
"Ik denk graag na. Ik ben meer de man van het humoristische schriftuur. Zeker geen moppentapper. Als iemand een mop vertelt, moet ik me soms forceren om iets te tonen dat enigszins op vermaak zou kunnen wijzen. Veel comedians komen ook op met een air van: begin maar al te lachen. Ik vind daar niets aan.

"Maar ik loop niet rond met de indruk dat mensen verwachten dat ik altijd grappig ben. Ik merk heel weinig dat mensen een beeld van mij hebben. Al zullen veel journalisten mij wel zien als iemand die bijna nooit wil meewerken. Ik zeg vaak 'nee' op interviewaanvragen."

Omdat u niet graag over uzelf praat?
"Omdat dat vaak van die geformatteerde rubriekjes zijn: antwoorden op tien vragen, vijf levenslessen, wat is voor u waardevol? Daarin lees ik altijd onzin van verstandige mensen. Genre: 'Het is belangrijk dat mensen altijd zichzelf zijn' en 'ik vind ouder worden niet erg omdat ik aan ervaring win'. Uitdrukkingen als 'een nieuwe uitdaging' en 'je eigen weg gaan' vliegen je om de oren. Dat zijn dan mensen die prachtige boeken hebben geschreven, de wereld hebben rondgereisd, gestudeerd hebben, en die komen dan niet verder dan zulke platitudes.

"Ik vrees dat ik diezelfde spijtige dingen zou zeggen. Noem het dus maar zelfbescherming. Dan schrijf ik liever eenvergezochtstukje onder het pseudoniem kunsthistorica Moniek Basteels die bepleit waarom ze blij is dat IS Palmyra afbreekt, omdat we niet moeten verwijlen bij ouwe brol, maar voorwaarts kijken. Het zou even interessant zijn. Of oninteressant."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234