Donderdag 20/01/2022

InterviewBoeken

Auteur C Pam Zhang: ‘In de VS moeten Chinezen zichzelf vernietigen’

null Beeld Gioia Zloczower
Beeld Gioia Zloczower

De Chinees-Amerikaanse C Pam Zhang (31) schreef een erg originele moderne western, met goudzoekers en cowboys uiteraard, maar ook met tijgers en reusachtige bizon-skeletten. ‘De American dream is een leugen.’

Marnix Verplancke

Het begon allemaal met het idee van hitte en verschroeide heuvels waar twee kinderen doorheen trokken, op de vlucht”, zegt C Pam Zhang. “Zo begint het altijd bij mij, met een beeld. Dat ging zo met mijn verhalen en nu ook met Al wat goud op de bergen is.” Dat is de titel van Zhangs fantastische debuutroman die vorig jaar terecht op de longlist van de prestigieuze Booker Prize stond.

In die roman volgen we Lucy en Sam. Zij is 12 en hij een jaartje jonger. Samen zijn ze op weg met het lijk van hun vader, Ba, een Chinees die op de glorieuze geruchten over de Amerikaanse goudkoorts afkwam, maar die van armoede in een kolenmijn belandde. We zijn ergens midden 19de eeuw, in Californië wellicht, terwijl de kist op de rug van het paard Nellie hobbelt en er af en toe iets uitvalt, een paar vingers bijvoorbeeld, of Ba’s uitgedroogde piemel die volgens Lucy veel van een verschrompelde pruim weg heeft. De kinderen zoeken een plek om hun vader te begraven en nadien een toekomst voor zichzelf, want eerder zijn ze ook al hun moeder Ma kwijtgeraakt. Voortaan moeten ze het alleen rooien, als broer en zus – of eerder als twee zussen, want Sam heet, zo ontdekken we na een tijdje, in feite Samantha.

BIO • Amerikaanse auteur • geboren in 1990 in Peking • verhuisde in 1994 met haar ouders naar de VS • studeerde aan Brown University op Rhode Island (VS) en Cambridge in Engeland • debuutroman How Much of These Hills Is Gold haalde de longlist van de Booker Prize 2020 • de vertaling Al wat goud op de bergen is is nu uit

En dat is trouwens niet het enige verrassende aan Zhangs roman. Er komen ook tijgers in voor.

‘Wanneer iemand je een verhaal vertelt, moet je je altijd afvragen waarom hij dat doet’, zegt Ba tegen zijn dochter Lucy. Waarom vertelt u dit verhaal?

“In mijn jeugd las ik heel wat grote romans over de trek naar het westen, zoals John Steinbecks The Grapes of Wrath en Lonesome Dove van Larry McMurtry, maar daarvoor ook al de Little House on the Prairie-reeks. Als dochter van Chinese migranten die op veel verschillende plaatsen in de Verenigde Staten hebben gewoond en die dus regelmatig het hele land doorkruisten, was ik onder de indruk van de grote landschappen. De schrijvers plaatsten daar kleine mensen in, maar wel kleine mensen met een groot verhaal.

“Pas toen ik volwassen was, besefte ik dat mijn ouders en ik ook kleine mensen waren, maar dat wij nooit in de mythologie van het Amerikaanse westen voorkwamen. Ik wilde een antwoord op die traditie schrijven en misschien wel in dezelfde beweging die traditie onderuithalen. Chinese immigranten hebben immers een enorme rol in de verovering van het Amerikaanse westen gespeeld. Vooral zij hebben de spoorwegen aangelegd die oost en west met elkaar verbonden, maar als je foto’s van de opening van die spoorlijnen ziet, zijn zij steevast afwezig. Ik wilde die Chinezen met mijn boek ook een groot verhaal geven.”

Het is inderdaad een nieuwe leeservaring, een onverwachte western, zou je kunnen zeggen. Het duurde zelfs een tijdje voor ik besefte dat ik een western aan het lezen was.

“Dat toont nog maar eens hoezeer we nog van vooringenomen verwachtingen vertrekken als we een boek openslaan. Ik ben nogal geïnteresseerd in hokjesdenken, hoe we alles labelen en onderbrengen in genres, en hoe dat vaak onbewust gebeurt. Ook daar wilde ik een spel mee spelen. Ik wilde niet alleen een western schrijven, maar ook flirten met fantasy en science­fiction. Ik wilde grenzen doorbreken en mijn lezers verrassen. Het is een western, maar ook een heel hedendaags boek.”

Het is inderdaad geen historische roman zoals we die gewoon zijn. De jaartallen worden erin vermeld als XX59 of XX67, waarbij die XX’en door 18, 19 of zelfs 20 vervangen zouden kunnen worden.

“Dat nam ik over uit Murakami’s 1Q84. Ik wilde ermee aantonen dat de wereld in het boek niet onze wereld is. Het is een manier om de lezers oplettend te maken, net zoals het motto van het boek, ‘Dit land is niet jouw land’. Je kunt dat op veel manieren interpreteren.

“Het kan over de personages gaan die constant het gevoel krijgen dat het land waar ze wonen nooit van hen zal zijn, maar het kan ook over de lezer gaan, die in het boek een ander land zal aantreffen dan dat waarin hij zelf woont.

“Ik hou van ambiguïteit. Vaste denkkaders en eenduidige betekenissen zijn saai en werken als gevangenissen. Wat ik doe, is wat ook de cartografen van weleer deden. Wanneer ze de grens van de bekende wereld bereikten, tekenden ze draken en fabelwezens om dat duidelijk te maken. Mijn jaartallen en motto zijn een soort draken, die je waarschuwen dat je een wereld binnentreedt die anders is dan de bekende en dat je misschien onverwachte zaken zult aantreffen.”

Vandaar ook die tijgers en reusachtige bizon­skeletten in het boek?

“Die tijgers waren ook een manier om mijn afkomst het westernlandschap binnen te smokkelen. Zij geven China de plaats die het nooit heeft gehad, maar die het wel verdient. Het heeft misschien iets mythologisch, maar dat was de bedoeling, want ook de dominante Amerikaanse cultuur steunt op haar eigen mythologie, waarbij ik dat woord vrijer invul dan dit meestal gebeurt. Dit gaat niet over goden, maar wel over mensen en ideologieën. Denk aan de American dream en het idee dat we allemaal gelijke kansen hebben en in staat zijn om onszelf bij de haren uit de modder te trekken. Dat zijn voor mij mythes.”

Maar zijn zulke mythes niet nuttig? Stimule­ren ze je niet om het beste uit jezelf te halen?

“Zulke mythes zijn vooral destructief, omdat er een kloof gaapt tussen wat ze beloven en wat ze in realiteit brengen. Dat zorgt voor veel teleurstelling, verbittering en woede. De American dream is gewoon een droom, een leugen dus, die de systemische ongelijkheid bestendigt. Hele bevolkingsgroepen werden zo op hun plaats onderaan de maatschappij gehouden. Maar dat werkt nu niet meer. Steeds meer mensen ondervinden dat ze die droom niet kunnen waarmaken en dat dit echt niet aan henzelf ligt, maar aan de ingebakken leugens.

“Ik ben in 2015 aan het boek begonnen, een jaar voor de verkiezing van Donald Trump en het openbarsten van het kankergezwel dat daarop volgde. Ik schreef over een periode waarin racisme tegenover Aziatische migranten veel openlijker en gewelddadiger was. Ga ik hier niet te ver met mijn geïnsinueerde parallellen met vandaag, vroeg ik me constant af. Maar tegen de tijd dat de roman in de winkel lag, bleken die parallellen realiteit geworden te zijn. Het aantal gevallen van raciaal geweld tegen Aziaten in de VS is pijlsnel gestegen, volgens sommige statistieken met 700 procent in een paar jaar tijd; andere spreken van 1.000 procent. Mensen worden bespuwd, aangevallen en soms gewoon vermoord omdat ze Aziatische roots hebben.”

Waarom is dat buiten de VS niet bekend?

“Binnen Amerika is het dat ook niet. De nieuwszenders besteden er geen aandacht aan. Onlangs was het Chinees Nieuwjaar. Veel mensen durfden dit niet te vieren omdat ze bang waren van het geweld dat ze daarmee zouden uitlokken. Een Chinese man van 91 jaar werd door iemand opzettelijk omvergeduwd. Hij viel slecht en overleefde het niet. Dat haalde het lokale nieuws, maar geen van de nationale netwerken nam het over. En aangezien buitenlandse media alleen aandacht hebben voor ons nationaal nieuws, werd er in het buitenland ook niet over bericht.”

Is dat geweld het gevolg van de spanningen tussen de VS en China?

“Het heeft alles te maken met de onverdraagzaamheid jegens Chinezen. Behalve het economische aspect is er nu ook corona. Vanaf het begin van de pandemie zag je hoe Trump het een Chinees virus noemde en hoe dit door bepaalde media gretig werd overgenomen. Dat was echt kwalijk. Politici moeten geen bevolkingsgroepen tegen elkaar opzetten, maar dat gebeurde wel.”

Niet alleen zwarte levens doen er in Amerika dus toe, maar ook Chinese?

“Natuurlijk. Zie je, het protest van Black Lives Matter was gerechtvaardigd. Dat er in zwarte gemeenschappen veel meer slachtoffers vallen door corona wijst op systematische discriminatie. Maar tegelijk lijkt het alsof alleen zwarten gediscrimineerd worden en gaat er niet de minste aandacht naar het lot van de Aziatische Amerikanen.”

Verdrukt het ene alternatieve verhaal hier niet het andere? Is dit niet juist nefast voor de veelstemmigheid van de waarheid?

“Dé waarheid is een moeilijk begrip. Waarheid is altijd tot op zekere hoogte subjectief, maar dat neemt niet weg dat we iets tegen flagrante leugens moeten inbrengen. We moeten de geschiedenis van de VS niet herleiden tot het cliché van de klassieke western en juist dat beeld canoniseren. Want dat beeld is heel mannelijk en blank.

“Tegenover deze geschiedenis, die ik vroeger op school aangeleerd kreeg, staat een verzwegen schaduwgeschiedenis. Begin die op school te vertellen. Geef die ook een plek in de canon. Het zijn verhalen van gemarginaliseerden, indianen, migranten, mensen met een niet-blanke huidskleur, homoseksuelen, transgenders, gehandicapten. Hun verhaal is al dan niet moedwillig uit de geschiedenis geschrapt. Het moet ons doel zijn dit verhaal in al zijn schakeringen en nuances te vertellen en zo de waarheid te achterhalen.”

Sam lijkt daar in uw boek helemaal voor te gaan, maar Lucy, die les krijgt van Meester Leigh, is meer geneigd mee te gaan in het klassieke verhaal van ‘namen en data, geordend als bakstenen en gestapeld om een beschaving te bouwen’, zoals u schrijft. Is dit een tegenstelling die ook in u als opgroeiend kind zat?

“Ik zie dat niet als een tegenstelling, eerder als twee elkaar aanvullende standpunten. Soms was ik meer Lucy en bewonderde ik de verwezenlijkingen van onze beschaving. Andere keren was ik meer Sam en betreurde ik de vernietiging van de wereld die ermee gepaard leek te gaan. De reden dat ik Lucy de drang om te assimileren heb gegeven en dat ik haar bewondering laat hebben voor de blanke, mannelijke beschaving is om de toxische gevolgen van die assimilatie te kunnen tonen.

‘Aziaten krijgen in de VS constant te horen dat ze, als ze hun best doen, de toelating 
zullen krijgen om bijna-blank te zijn.’ Beeld AFP
‘Aziaten krijgen in de VS constant te horen dat ze, als ze hun best doen, de toelating zullen krijgen om bijna-blank te zijn.’Beeld AFP

“De Aziatische gemeenschap krijgt in de VS constant te horen dat wanneer ze maar goed genoeg haar best doet, ze de toelating zal krijgen om bijna-blank te zijn. En daar mag die gemeenschap dan blij om zijn, want meer zit er niet in. In ruil moet ze dan natuurlijk wel zichzelf uitwissen en wit worden. Je kunt blijkbaar geen Chinees blijven en het toch tot iets schoppen. Deze druk om jezelf te vernietigen is ronduit toxisch.”

Hebt u dat ook in uw eigen leven zo ervaren?

“Constant. Als meisje leerde ik op school dat ik vooral niet trots op mijn afkomst mocht zijn. Als Chinees hoorde je niet boven het maaiveld uit te willen komen, maar goed te luisteren en te doen wat anderen zeiden. Het was de schoolversie van de American dream: als je hard werkt en altijd gehoorzaamt, zul je met opwaartse mobiliteit en rijkdom beloond worden. Maar dat is gelogen.”

Uiteindelijk heeft het u wel een fraaie baan in de techwereld opgeleverd, en een debuut­roman die op de longlist van de Booker Prize heeft gestaan en nu wereldwijd wordt vertaald.

“Dat ga ik niet ontkennen, maar ik wil ook voor al die anderen spreken. En misschien treur ik soms wel wat om al die mogelijke andere versies van mezelf die ik heb moeten achterlaten. Vergeet niet dat er een verschil tussen materiële rijkdom en psychisch welzijn is. Je kunt goed bij kas zitten en je toch van je ziel ontdaan voelen omdat je niet meer weet wie je bent, zoals Lucy op het einde van het boek overkomt.”

Zoals Ma tegen Lucy zegt: ‘Het is belang­rijker om je eigen leven te kunnen leiden dan om rijk te zijn?’

“Ongetwijfeld. Het klassieke immigratieverhaal luidt dat mensen emigreren omdat ze hun kinderen een betere toekomst willen geven. Dat was voor mijn ouders zo, maar ook voor de ouders van veel van mijn vrienden. Mijn boek is mijn manier om hen te eren, want ze krijgen daar veel te weinig erkenning voor. Het lijkt soms dat ze de makkelijke optie kiezen: een land verlaten waar ze geen kans maken op een goede toekomst en ergens anders op de bestaande welvaart meesurfen. Maar zo simpel is het niet. In dat nieuwe land merken ze dat hun opties heel beperkt zijn.”

Zoals ook Samantha ervaart, die beseft dat ze als Sam meer kans maakt om een eigen leven te kunnen leiden?

“Wat mij interesseerde bij het schrijven, was gender als een middel en een masker in een harde, patriarchale omgeving waarin vrouwen erg weinig macht hebben. Hoe heb je dan nog de macht over je eigen lichaam en welke schaarse middelen heb je om die macht uit te oefenen? Sam is daar radicaal in. Hij wil voor zichzelf een plek zoeken en beseft dat een vrouw die er als een man uitziet meer kansen krijgt. Lucy kiest een andere weg en wordt uiteindelijk de slaaf van haar gender-identiteit.”

U bent zelf nog steeds op zoek naar een thuis, staat er op de achterkant van uw boek. Is dat het gevolg van de maatschappelijke druk om uw eigen identiteit op te geven?

“Mijn ouders verhuisden regelmatig voor hun job. Ik zou willen voelen wat het echt betekent, je ergens thuis voelen. Ik heb wel een idee, maar of ik ooit in een bepaalde stad of staat gewoon mezelf zal kunnen zijn, betwijfel ik. Vandaar dat thuis voor mij veel kleinschaliger is. Het is het gezelschap van bepaalde mensen, een buurt, de ­keuken van een vriendin.”

Dat zal wellicht uw antwoord zijn op de vraag die regelmatig opduikt in uw boek: ‘Wat maakt een thuis een thuis?’ Maar wat antwoordt u op die andere vraag die af en toe de kop opsteekt: ‘Waar kom je vandaan?’

“Die vraag krijg ik al heel mijn leven, en sinds kort steeds vaker. Alsof ik hier steeds minder gedoogd word en me steeds vaker voor mijn aanwezigheid moet verantwoorden. Maar anderzijds is dat het lot van alle minderheden in de VS. Die vraag, en de veronderstelling die ermee gepaard gaat dat je er niet thuishoort, is er altijd geweest, als een onderstroom van xenofobie. Dat we er nu openlijk over kunnen praten, is wel hoopvol.”

Hebzucht maakt in uw boek zowat alles kapot, van identiteit en menswaardige relaties tot de aarde. Wat is uw alternatief?

“Ongetwijfeld een of ander socialisme dat mensen zekerheid en bestaansrecht biedt. Ik ben onder de indruk van de solidariteit die het voorbije jaar in de Amerikaanse maatschappij ontstaan is. Mensen hebben verenigingen opgericht met als doel elkaar te helpen. Zij die het wat ruimer hebben, ondersteunen opeens anderen die minder goed af zijn. Dat is mooi, maar is het niet de taak van de óverheid om te maken dat burgers geen honger lijden? In de VS bestaan er gewoon niet genoeg vangnetten om mensen op te vangen als het even niet goed gaat. Je slaat er gewoon te pletter en als je pech hebt, zeggen ze nog dat het je eigen schuld is ook. Armoede wordt te vaak als het gevolg van een persoonlijk falen gezien. Ik pleit voor een radicaal herdenken van de taken van de overheid.”

U bent dus een communiste die de Ameri­kaanse way of living wil vernietigen, om het in Republikeinse termen uit te drukken?

(lacht) “Wat kunnen we anders doen dan hopen en proberen het verhaal over die Amerikaanse way of living te veranderen? Wat vandaag radicaal is, kan over tien jaar centrum zijn. Dat is de macht die boeken, tv en films hebben. Maar het gaat niet snel. Meestal duurt het tien jaar voor radicale voorstellen tot de partijleiding doordringen. Daarna duurt het tien jaar voor die ideeën naar de brede cultuur doorgestroomd zijn. Nog eens tien jaar en je ziet hoe het beleid oog krijgt voor die ideeën. Dan ben je dertig jaar bezig. En toch zie ik vooruitgang. Ondanks de moord op George Floyd en al die anderen is het vandaag als zwarte in de VS veel beter leven dan vijftig jaar geleden.”

C Pam Zhang, Al wat goud op de bergen is, Signatuur, 333 p., 23,99 euro. Vertaald door Anne Jongeling.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234