Vrijdag 19/08/2022

ExpoFotografie

Expo ‘Vivian Maier’: nadat iedereen haar was vergeten, maakte ze ook zichzelf zichtbaar

Een zelfportret van Vivian Maier. Beeld Vivian Maier
Een zelfportret van Vivian Maier.Beeld Vivian Maier

Voor iemand die lange tijd verdween in de plooien van de geschiedenis, richtte fotografe Vivian Maier de lens opvallend vaak op zichzelf. Bozar stelt meer dan 80 zelfportretten tentoon van de mysterieuze kinderoppas die na haar dood bij toeval als topfotografe werd erkend, en rond wie een waas van mysterie blijft hangen.

Ewoud Ceulemans

Elke vergelijking loopt ergens mank, en dat geldt ook voor de vergelijkingen die opduiken als de naam Vivian Maier valt. Haar werk wordt vaak in één adem genoemd met dat van beroemde fotografen als Diane Arbus, Robert Frank of Weegee, die net als Maier hun lens richtten op de straten van grootsteden en de verschoppelingen die er verbleven. Maar Arbus, Frank en Weegee publiceerden hun foto’s, maakten naam tijdens hun leven. Maier bleef een nobele onbekende tot aan haar dood in 2009.

Een andere naam die vaak valt als het over Vivian Maier gaat, is die van Mary Poppins, de fictieve oppas uit de beroemde Disney-film. Beiden waren ietwat zonderlinge figuren die zich op hoogsteigen manier ontfermden over de kinderen van de burgerij – maar waar zich dat bij de fictieve Mary Poppins uitte in vrolijke speelsheid, nam het bij Maier de vorm aan van een stuurse, soms angstaanjagende norsheid, afgaande op de getuigenissen van de voormalige kinderen op wie ze paste, in de documentaire Finding Vivian Maier. “Ik denk dat ze zelfs helemaal niet van kinderen hield”, vertelde een van hen later ook in The Guardian.

The Wall Street Journal vergeleek Vivian Maier ooit zelfs met Vincent van Gogh: twee bovenmatig getalenteerde, maar ook getroebleerde kunstenaars – een van Maiers werkgevers noemde haar “mentaal ziek” – die pas erkenning vonden na hun dood. Al schort er ook wat aan die vergelijking: Maier leek nooit te hebben gezocht naar de erkenning waarnaar Van Gogh zo verlangde. Al schrijft Ann Marks in de biografie Vivian Maier Developed dat de kinderoppas heimelijk wel een professionele carrière als fotograaf koesterde, maar simpelweg de connecties miste om die droom mogelijk te maken.

En dus spendeerde ze het grootste deel van haar leven als nanny, zonder ooit een foto te publiceren of tentoon te stellen – een aanzienlijk deel van haar foto’s werd zelfs nooit ontwikkeld. Haar oeuvre van zo’n 120.000 beelden en een aantal filmfragmenten kwamen, zoals inmiddels bekend is, pas in de publieke aandacht nadat John Maloof voor 380 dollar een doos met foto’s had gekocht bij een veiling. Op het moment dat Maiers foto’s eindelijk naar waarde werden geschat, was ze, op 83-jarige leeftijd, net overleden.

Het is belangrijk om te beseffen dat Maloof sindsdien het eigenaardige verhaal van Maier erg zorgvuldig wereldkundig heeft gemaakt – hij regisseerde zelf Finding Vivian Maier – en zou er inmiddels een aardige duit mee hebben verdiend, ook al wordt betwist dat hij de rechtmatige eigenaar van Maiers oeuvre zou zijn. Haar levensverhaal dreigt soms de kwaliteit van haar werk te overschaduwen, maar is tegelijk de katalysator geweest voor tientallen tentoonstellingen over de hele wereld.

Schaduwen

Een eerste solotentoonstelling van haar werk in België opent deze week in Bozar. Onder de naam Vivian Maier: Het zelfportret en zijn dubbel worden in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten meer dan tachtig zelfportretten van de fotografe tentoongesteld. Het gaat om foto’s van haar eigen schaduw, die ze maakte tijdens de lange stadswandelingen waarop ze de kinderen voor wie ze zorgde, vaak tegen hun zin, meesleurde. Of om reflecties van zichzelf in autoruiten en etalages, haar Rolleiflex-camera ter hoogte van haar middel. Of om foto’s die ze van zichzelf nam in de spiegel.

Zelfportret, Chicago, IL, 1956. Beeld ©Estate of Vivian Maier, Courtesy of Maloof Collection and Howard Greenberg Gallery, NY
Zelfportret, Chicago, IL, 1956.Beeld ©Estate of Vivian Maier, Courtesy of Maloof Collection and Howard Greenberg Gallery, NY

Dat Maier zo veel zelfportretten maakte, lijkt in te druisen tegen het mysterieuze, teruggetrokken aura dat Maier omringt sinds haar publieke doorbraak. Waarom zou iemand die zich bij de gezinnen waar ze werkte terugtrok op een met oude kranten volgestouwde zolderkamer – en erop stond dat deur van een slot werd voorzien – zichzelf zo vaak het onderwerp maken van haar foto’s?

“Over Maier weten we juist dat ze erg timide was”, vertelde fotograaf Stephan Vanfleteren in deze krant, bij een dubbeltentoonstelling van zijn werk en dat van Maier in Gallery 51 – waarbij Vanfleteren opmerkt dat dat contrasteert met de indringende portretten die ze maakte van opvallende, vaak minder bedeelde figuren in Chicago. Door haar op heuphoogte gehouden Rolleiflex kon ze “mensen in de ogen kijken of met hen praten terwijl ze een beeld maakte”, merkte Vanfleteren ook op. “Dat vind ik fascinerend. Dat ze via die camera toch een connectie vond met de mensen om haar heen.”

Misschien is dat ook wel wat Vivian Maier deed in haar zelfportretten. Soms kijkt ze weg, en fotografeert ze zichzelf in ¾-profiel, soms kijkt ze van bovenaf door de lens van haar camera en zie je haar gezicht niet. Maar vaak staart ze naar zichzelf in de spiegel, zonder glimlach, zonder noemenswaardige gezichtsuitdrukking. Toont ze zichzelf als een van de sociale outcasts in Chicago, die ze zo vaak portretteerde? Of probeert deze vrouw, die verschillende namen gebruikte en zichzelf een Europees accent aanmat, zichzelf te leren kennen?

Zelfportret, New York, NY, 1953. Beeld ©Estate of Vivian Maier, Courtesy of Maloof Collection and Howard Greenberg Gallery, NY
Zelfportret, New York, NY, 1953.Beeld ©Estate of Vivian Maier, Courtesy of Maloof Collection and Howard Greenberg Gallery, NY

Het zijn vragen die, zoals zo veel elementen uit Maiers leven en werk, niet meteen beantwoord kunnen worden. Maar de kracht van haar foto’s ligt misschien wel deels in haar eigenzinnige blik, waarmee ze erin slaagde banale zaken en mensen zichtbaar te maken, terwijl ze door de rest van de wereld werden genegeerd. En misschien is dat wat ze ook in haar zelfportretten doet.

Vivian Maier: Het zelfportret en zijn dubbel, tot 21 juli in Bozar, Brussel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234