Dinsdag 04/10/2022

AchtergrondDamien Hirst

‘Gruwelijk briljant’ kunstwerk van Damien Hirst ontmanteld: ‘Ook vliegen zijn beschermd door de wet’

null Beeld Kunstmuseum Wolfsburg
Beeld Kunstmuseum Wolfsburg

Meer dan dertig jaar werden de vliegenvitrines van Damien Hirst internationaal bejubeld, maar die tijd lijkt voorbij. Deze week werd zijn kunstwerk A Hundred Years ontmanteld in het Duitse Kunstmuseum Wolfsburg.

Anna van Leeuwen

Van hoogtepunt uit de museumcollectie tot moreel struikelblok: het kan raar lopen. In 1990 maakte Damien Hirst (57), destijds het enfant terrible van de Britse kunst, twee grote installaties: A Thousand Years en (iets minder bekend) A Hundred Years. De kunstwerken zijn bijna hetzelfde. In beide gevallen gaat het om een grote glazen vitrine die in tweeën is gesplitst. In de ene helft staat een witte doos met gaten erin, daarin zitten vliegenlarven. In de andere helft van de vitrine hangt een ‘insect-o-cutor’, zo’n loklamp met elektrocuteer-rooster. Er staan schaaltjes met suikerwater op de grond. In A Thousand Years ligt er bovendien een koeienkop onder de knetterende blauwe lamp, waardoor de vliegen zich kunnen voortplanten.

“Een levenscyclus in een doos”, zo beschreef Hirst de kunstwerken. Maar het ging hem niet alleen om het concept: “Stilistisch wilde ik een lege ruimte met bewegende puntjes maken.” Materiaal met vleugeltjes beviel Hirst bijzonder goed. Zo had hij een oplossing gevonden “voor het probleem van hoe je zonder touwtjes of draden dingen ophangt die je constant van patroon kunt laten veranderen in de ruimte”.

Vegetarische restaurants

Niet alleen Hirst was over zijn vliegenvitrines te spreken. Ze sloegen in als een bom toen hij ze onthulde bij de tentoonstelling Gambler in Londen in 1990. Reclamemagnaat en kunstpromotor Charles Saatchi kocht ze meteen allebei.

Ook schilder Lucian Freud (1922-2011) was zeer onder de indruk. Freud complimenteerde de toen pas 25-jarige kunstenaar. Hij suggereerde dat Hirst vroeg had gepiekt: “I think you started with the final act, my dear.

Volgens kunstcriticus Jonathan Jones van The Guardian kan de rest van het oeuvre van Hirst vergeten worden, maar moet A Thousand Years permanent in een museum worden getoond. “Dit is gruwelijk briljanter dan eender welk kunstwerk van Marcel Duchamp.”

Vliegen doodmaken is uiteraard zielig. Dat was het in 1990 ook al. Hirst zei erover: “Elke keer als er één doodgaat, denk ik: oei, wat heb ik gedaan?” Maar hij vond het overdreven daarover te klagen. Op zijn website staat vergoelijkend dat de insectenlamp “zelfs in vegetarische restaurants te vinden is”. De afgelopen decennia werden de vliegenvitrines tentoongesteld in bijvoorbeeld Londen, New York, Madrid, Stockholm, Doha en Düsseldorf.

De kunstwerken zijn niet meer van Charles Saatchi. A Hundred Years werd in 1997 aangekocht door Kunstmuseum Wolfsburg. En omdat de relatie tussen Hirst en Saatchi bekoelde, heeft de kunstenaar de andere vitrine, A Thousand Years (met koeienkop), zelf van Saatchi teruggekocht voor meer dan een miljoen euro. Die prijs zegt iets over hoe kostbaar A Hundred Years van Kunstmuseum Wolfsburg moet zijn. De installatie is daar nu al zes keer eerder tentoongesteld.

Hirst maakt vaker kunstwerken met dieren. Meestal zijn ze dood. Het bekendste voorbeeld is natuurlijk de haai op sterk water, met de pakkende titel The Impossibility of Death in the Mind of Someone Living uit 1991.

De kunstenaar plakt ook graag felgekleurde vlinders op schilderijen. Tijdens Hirsts retrospectief in Tate Modern in Londen in 2012 leidde een kamer vol levende vlinders tot verontwaardiging. Er werden gedurende de looptijd van de tentoonstelling zo’n negenduizend exemplaren doorheen gejaagd. Volgens Hirst leefden die echter in ‘perfecte leefomstandigheden’ en daardoor langer (en gelukkiger?) dan de twee weken die ze in het wild leven.

Hoe dan ook vonden museumbezoekers het niet leuk om te zien hoe vlinders doodgaan. Ook de Britse tak van dierenrechtenorganisatie PETA (People for the Ethical Treatment of Animals) liet van zich horen en verklaarde: “Ze (de vlinders, red.) hebben allemaal geleden.” Over de grote vliegenvitrine, even verderop in de tentoonstelling, werd niet geklaagd.

Geschrokken van het vliegenleed

Tien jaar later ligt dat anders. Op 10 april werd de tentoonstelling Macht! Licht! in Kunstmuseum Wolfsburg bezocht door een vrouw die schrok van het vliegenleed in A Hundred Years. Zij beklaagde zich bij het museumpersoneel en ook bij PETA Duitsland.

PETA schakelde vervolgens het veterinair bureau van Wolfsburg in. Tegen de tijd dat dit bureau contact opnam met het museum, bleek de installatie al grondig gewijzigd. Volgens een woordvoerder van het museum was dat ‘een interne beslissing’. De maden en levende vliegen waren weggehaald en enkel een paar hoopjes dode vliegen lagen nog op de grond.

Museumbezoeker Verena Schulze maakte deze foto van ‘A Hundred Years’ toen zij op 10 april de tentoonstelling ‘Macht! Licht!’ in Kunstmuseum Wolfsburg bezocht. Ze stuurde de foto naar dierenrechtenorganisatie Peta in Duitsland. Beeld Verena Schulze
Museumbezoeker Verena Schulze maakte deze foto van ‘A Hundred Years’ toen zij op 10 april de tentoonstelling ‘Macht! Licht!’ in Kunstmuseum Wolfsburg bezocht. Ze stuurde de foto naar dierenrechtenorganisatie Peta in Duitsland.Beeld Verena Schulze

“We wisten niet dat insecten onder de dierenbeschermingswet vallen”, verklaarde museumdirecteur Andreas Beitin vervolgens. Hij hoopt dat het kunstwerk in de toekomst met nepvliegen mag worden opgesteld, al zou dat er heel anders uitzien. Het museum zal in ieder geval geen vliegen meer doodmaken. Althans, niet in een kunstinstallatie.

Volgens een woordvoerder van het museum heeft Hirst nog niet op het verzoek om kunstvliegen gereageerd. “We hopen dat de kunstenaar zich laat vermurwen, want de boodschap van het kunstwerk is in feite belangrijk.” Die boodschap is volgens haar: “Wijzen op de negatieve gevolgen van licht.”

Peter Höffken van PETA had eigenlijk graag gezien dat de verantwoordelijken voor het kunstwerk met terugwerkende kracht werden vervolgd. “Het is ook triest dat die directeur niet wist dat vliegen door de wet worden beschermd”, zegt hij. “Alle dieren zijn beschermd. Ze mogen alleen worden doodgemaakt als daar een geldige reden voor is.”

Sinds een wetswijziging in 2002 kunnen artistieke doeleinden niet meer als geldige reden tellen, legt hij uit. Een insectenlamp in bijvoorbeeld een vegetarisch restaurant, waar Hirst het over had, mag dus wel wanneer de voedselveiligheid in het gedrang is.

Minder tolerant

PETA Groot-Brittannië laat weten dat insecten daar nog niet beschermd zijn. PETA-directeur Elisa Allen voegt toe: “Damien Hirst mag dan artistiek talent hebben, het ontbreekt hem aan iets veel belangrijkers: empathie. Moorden om te profiteren van gechoqueerde reacties is onacceptabel.” Zij hoopt dat musea tot dezelfde conclusie komen. “Wij prijzen musea die weigeren kunstwerken tentoon te stellen die de dood van levende wezens veroorzaken of verheerlijken.’”

De vliegeninstallaties van Hirst zijn lange tijd probleemloos tentoongesteld. In Duitsland, waar insecten kennelijk beschermd zijn, had PETA er niet eerder een melding over gekregen. Zijn kunstkijkers minder tolerant geworden voor dierenleed, ook als het ‘maar’ om vliegen gaat? Mag een kunstenaar geen vlieg meer kwaad doen? Dan staat de toekomst van die andere vliegenvitrine van Hirst ook op het spel. Die met de koeienkop, en volgens velen het hoogtepunt uit Hirsts oeuvre.

De volgende keer dat het kunstwerk wordt opgesteld zullen dierenrechtenorganisaties vast weer in actie komen. Kennelijk heeft Hirst niet te vroeg gepiekt met zijn vliegenvermorzelaars, maar net op tijd, toen het nog kon.

Creatief met dier: van lichtgevend konijn tot gepureerde goudvis

Damien Hirst is zeker niet de enige kunstenaar die zich met zijn werk de verontwaardiging van dierenliefhebbers en -activisten op de hals haalt. Zes andere kunstenaars en hun omstreden kunstwerken.

Lichtgevend konijn Alba van Eduardo Kac. Beeld
Lichtgevend konijn Alba van Eduardo Kac.

LICHTGEVEND KONIJN

Op initiatief van de Braziliaans-Amerikaanse kunstenaar Eduardo Kac (60) werd in 2000 in een Parijs laboratorium een genetisch gemanipuleerd konijn gemaakt, dat Alba heette. Alba kon, dankzij een gen uit de kristalkwal, licht geven in het donker. “Het is een nieuw tijdperk”, verklaarde Kac. “Het slaat nergens op om nog te gaan schilderen zoals we in grotten deden.” Een artikel over Alba in de Boston Globe leidde tot fikse verontwaardiging. Toch lijkt Kacs idee te zijn opgepikt door onderzoekers. In de zomer van 2013 presenteerden de universiteiten van Hawaï en Istanbul namelijk de uitkomst van een internationaal samenwerkingsproject: twee glow in the dark-konijntjes.

Hermann Nitsch werkt met dierenbloed, 1965. Beeld Hermann Nitsch
Hermann Nitsch werkt met dierenbloed, 1965.Beeld Hermann Nitsch

GESLACHT VARKEN

De Oostenrijkse kunstenaar Hermann Nitsch (1938-2022) organiseerde vanaf de jaren zestig bloederige performances onder de titel Orgien-Mysterien-Theater. Daarbij gingen meestal naakte mensen in de weer met (al dan niet vers geslachte) dode dieren. Regelmatig leidde dat tot protest van dierenactivisten. Ook toen in 2009 in Tilburg een opvoering van Nitsch was te zien, was er protest. Festival Incubate verklaarde dat het varken dat in de performance werd gebruikt kwam “uit een slachterij waar elk uur zeshonderd varkens worden gedood voor consumptie”. Dierenactivisten waren niet gevoelig voor deze uitleg. “Als je een varken bestelt bij zo’n slagerij, dan wordt er dus één extra speciaal voor dit doel omgebracht.” In 2015 werd een tentoonstelling van Nitsch in Mexico afgezegd na protesten van dierenactivisten.

De kattenhandtas van Tinkebell. Beeld
De kattenhandtas van Tinkebell.

KATTENTAS

De Nederlandse kunstenaar Tinkebell (43) studeerde nog aan het Sandberg Instituut toen ze in 2004 op het idee kwam een tas te maken van haar eigen ‘gedeprimeerde’ kat Pinkeltje. Met deze ongebruikelijke handtas haalde ze zich de woede van dierenliefhebbers van over de hele wereld op de hals. Ook andere projecten, zoals Save the Males (2007) en Save the Pets (2008), waarmee Tinkebell misstanden in de veeteelt en huisdierverzorging wilde aantonen, maakten mensen boos.

Still uit video ‘Dogs That Cannot Touch Each Other’ van Sun Yuan en Peng Yu. 

 Beeld
Still uit video ‘Dogs That Cannot Touch Each Other’ van Sun Yuan en Peng Yu.

GEFRUSTREERDE VECHTHONDEN

In de tentoonstelling Art and China after 1989: Theater of the World (2017) in het Solomon R. Guggenheim Museum in New York waren opvallend veel kunstwerken te zien die dierenleed toebrachten of verbeeldden. Het museum probeerde de verontwaardiging in te dammen door extra toelichting te geven, maar vooral het kunstwerk Dogs That Cannot Touch Each Other van het duo Sun Yuan (50) en Peng Yu (48) leidde tot verontwaardigde reacties. In de video is een performance uit 2003 te zien waarbij vechthonden tegenover elkaar op loopbanden zijn gezet. Volgens het museum moest het kunstwerk in “de artistieke en politieke context van zijn tijd en plaats” worden begrepen. Toch werd het, net als twee andere werken, uit de tentoonstelling verwijderd nadat het museum “expliciete en herhaaldelijke dreigementen van geweld” had ontvangen.

Spinnendoolhof van scheermesjes van kunstenaar Jan Fabre. 

 Beeld
Spinnendoolhof van scheermesjes van kunstenaar Jan Fabre.

VOGELSPINNEN

Theatermaker en kunstenaar Jan Fabre (63), die dit voorjaar is veroordeeld voor seksueel misbruik, werd onder andere bekend door zijn kunstwerken volgeplakt met keverschildjes. In 2012 werden onder zijn verantwoordelijkheid in het stadhuis van Antwerpen katten in de lucht gegooid. Een ontstemde ambtenaar die op het geluid van de krijsende dieren afkwam, nam een video op, die tot landelijke verontwaardiging leidde. Fabre beloofde beterschap. Nog datzelfde jaar werd echter zijn kunstwerk waarin vogelspinnen door een labyrint van scheermesjes lopen uit een tentoonstelling verwijderd. Hij had het werk speciaal gemaakt voor een groepstentoonstelling over insecten (hoewel spinnen geen insecten zijn).

Installatie met blenders en goudvissen van de Chileens-Deense kunstenaar Marco Evaristti.  Beeld Evaristti Studios
Installatie met blenders en goudvissen van de Chileens-Deense kunstenaar Marco Evaristti.Beeld Evaristti Studios

GEPUREERDE GOUDVIS

Een beruchte installatie van de Chileens-Deense kunstenaar Marco Evaristti (59) heet Helena. Het gaat om tien Moulinex-blenders met water en een goudvis (levend). Toen het kunstwerk voor het eerst was te zien in het Trapholt Museum in Kolding, Denemarken in 2000 was er algauw een bezoeker die een blender activeerde. Vervolgens werden de blenders uit het stopcontact gehaald. Evaristti legde uit dat de installatie bewijst dat het museumpubliek in drie types uiteenvalt: “De idioot die op de knop drukt, de voyeur die graag toekijkt en de moralist die de handeling zal veroordelen.” De Deense museumdirecteur werd vrijgesproken van dierenmishandeling. Volgens een rechter, die een expert van Moulinex en een dierenarts had gehoord, werden de vissen door de blenders op een ‘onmiddellijke’ en ‘humane’ wijze gedood.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234