Donderdag 07/07/2022

Opinie

Ik hoop na de volgende vluchtelingenvoorstelling stoelen stuk te slaan én op de vuist te gaan met de zaalmeisjes

'Grensgeval' van Guy Cassiers wil het publiek laten voelen hoe wraakroepend 
het lot van de vluchteling is. Revoluties in de theaterfoyer blijven evenwel uit, stelt Evelyne Coussens. Beeld Kurt Van der Elst
'Grensgeval' van Guy Cassiers wil het publiek laten voelen hoe wraakroepend het lot van de vluchteling is. Revoluties in de theaterfoyer blijven evenwel uit, stelt Evelyne Coussens.Beeld Kurt Van der Elst

Er wordt de laatste jaren veel theater gemaakt over vluchtelingen, maar weinig voorstellingen veroorzaken werkelijk een scheur in ons denken. We moeten oppassen dat het onderwerp geen deel gaat uitmaken van een bourgeois repertoire, vindt Evelyne Coussens.

Evelyne Coussens

Deze week gaat INUK van Studio Orka in première. Intussen toeren Grensgeval en binnenkort ook Het kleine meisje van meneer Linh van Guy Cassiers, en NTGent herneemt Dit zijn de namen. Transparant kwam deze zomer met Het kanaal en van Michael De Cock zagen we al Kamyon, Rosie en Moussa, Odysseus en andere. Wat al deze voorstellingen bindt is dat ze, hoe verschillend in aanpak of perspectief ook, allemaal iets proberen te zeggen over het lot van vluchtelingen – en de lijst is verre van volledig.

Evelyne Coussens. Beeld rv
Evelyne Coussens.Beeld rv

Op zich is de veelheid logisch: de thematiek is actueel en, in tegenstelling tot wat sommigen hardnekkig toeteren, de meeste theatermakers staan - écht waar - met beide voeten in de wereld. De vraag is wel wat die vele voorstellingen over vluchtelingen uiteindelijk veroorzaken. Ze struikelen over elkaar heen om ons te laten voelen hoe wraakroepend alles is, maar blijkbaar voelen we niet zo veel. In de theaterfoyer heb ik in ieder geval nog maar weinig koortsige revoluties zien ontstaan – zelfs niet in gedachten.

Excuus

Dat hoeft ook niet, natuurlijk hoeft dat niet, want het is ‘maar’ theater. Of het is maar ‘theater’. Fascinerend excuus, want we weten verdomd goed dat wat kunst is voor ons, realiteit is voor een ander. Blijkbaar wordt dat besef keer op keer ‘getemd’ door de context van de kunsten.

Socioloog Willem Schinkel legt dat uit: de verwachting dat kunst ‘activeert, een geweten schopt, verontrust’ maakt gewoon deel uit van het bourgeois denken over kunst – en is dus totaal ongevaarlijk. Letterlijk: “Het is kenmerkend voor een moderne maatschappij dat die graag tegen zichzelf indenkt. (…) De kritische functie van kunst is dus, paradoxaal genoeg, systeemhandhaving.” Hoe hard theatermakers ook aan het traliewerk rammelen, het systeem zelf – de kapitalistische machtsconstructie die we ‘samenleving’ noemen en waartoe ook zij behoren – blijft door dat rammelen onaangetast, omdat net dat systeem hen in die rol plaatst.

Borrel

Dat klinkt behoorlijk kut. Is er dan géén theater mogelijk dat het denken in beweging zet? Gelukkig wel: al de hele theatergeschiedenis lang bedenken makers strategieën om uit de impasse te breken. Door de klassieke vorm aan gruzelementen te slaan bijvoorbeeld, het allemaal-veilig-samen-in-het-donker. Zelden ben ik meer over mijn toeren geweest dan na Guilty Landscapes, waarin theatermaker Dries Verhoeven me in mijn eentje naar Haïti katapulteert, de gevolgen van de aardbeving uit 2010 in.

Er zijn ook stemmen die in de marge opereren – omdat ze autodidact zijn, niet behoren tot gekende gezelschappen of zich beroepen op een andere canon. Ik denk aan Enkidu Khaled, die er in 2016 op Theater aan Zee voor het eerst in slaagde de oorlog in Irak tastbaar te maken voor mij, wit kind van de vrede. Dat soort stemmen slaagt erin ruzie te stoken (minstens in eigen hoofd) waar nu vooral een overweldigende morele consensus heerst.

Idealiter heeft élke voorstelling natuurlijk dat potentieel tot ‘irritatie’ (Schinkel). Maar in het geval van de vluchtelingenkwestie is het dubbel zo pijnlijk wanneer het publiek achteraf gelijk aan de borrel kan. Alsof het onderwerp niet meer is dan een topos, de morele verontwaardiging alleen modieuze lifestyle. Zeep voor het geweten van makers én publiek: ‘Zie ons eens allemaal heerlijk aristotelisch gezuiverd de zaal buitenkomen.’ Dat soort verschoning hoef ik niet. Ik hoop na de volgende vluchtelingenvoorstelling wel twee stoelen stuk te slaan én op de vuist te gaan met de zaalmeisjes, van pure irritatie. Voor minder kom ik niet buiten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234