Dinsdag 05/07/2022

AchtergrondCultureel erfgoed

In allerijl pakt Oekraïne zijn cultureel erfgoed in, maar hoe bescherm je de gouden koepels van Kiev?

In Odessa is het beeld van Armand-Emmanuel du Plessis met zandzakken ingepakt. Onder leiding van de hertog van Richelieu maakte de stad vanaf 1803 een spectaculaire ontwikkeling door. Beeld Brunopress
In Odessa is het beeld van Armand-Emmanuel du Plessis met zandzakken ingepakt. Onder leiding van de hertog van Richelieu maakte de stad vanaf 1803 een spectaculaire ontwikkeling door.Beeld Brunopress

De Russische aanval op Oekraïne bedreigt ook Oekraïens cultureel erfgoed, zoals kerken, musea, bibliotheken en archieven. Talloze monumenten zijn al verwoest of beschadigd. Ook doelbewust, want met het cultureel erfgoed vernietig je ook een volk en een natie.

Ben van Raaij

Het is een schrikbeeld voor zowel Oekraïners als Russen nu de slag om Kiev echt begonnen lijkt: een al dan niet afgezwaaide raket die de gouden koepels van de 11de-eeuwse Sint-Sofiakathedraal of de barokke gevels van het eerbiedwaardige Holenklooster tot gruis verpulvert. Het cultureel erfgoed van Oekraïne, ten dele heilig voor Oekraïners én Russen, ligt sinds de Russische inval ook in de vuurlinie.

De eerste alarmerende berichten over bedreigd erfgoed doken te midden van alle verhalen over het menselijk oorlogsleed al snel na de inval op. Journalisten beschreven hoe in de cultuurstad Lviv vrijwilligers standbeelden en fonteinen verstevigden met zandzakken en in allerijl duizenden kunstwerken uit museum Andrej Sheptytsky wegbrachten, waaronder een 18de-eeuwse iconostase. “De wanden zijn leeg, en dat doet pijn. We konden tot het laatste moment niet geloven dat dit zou gebeuren”, zei museumdirecteur Ihor Kozhan tegen persbureau AP.

Medewerkers van museum Andrej Sheptytsky in Lviv brengen begin deze maand kunstwerken in veiligheid uit angst voor schade door Russische aanvallen.  Beeld AP
Medewerkers van museum Andrej Sheptytsky in Lviv brengen begin deze maand kunstwerken in veiligheid uit angst voor schade door Russische aanvallen.Beeld AP

De voorzorgen zijn er niet voor niets, want de eerste oorlogsschade aan cultureel erfgoed is al gemeld. In Charkiv werden de neoklassieke Kathedraal van de Ontslapenis, het Museum voor Schone Kunsten en het Slovohuis, een hoogtepunt van vroege Sovjet-architectuur, door raketten getroffen. In Kiev werd bij de beschieting van een televisietoren ook het Babyn Yar holocaustmonument geraakt. In Tsjernihiv liep de middeleeuwse stadskern schade op, in Sviatohirsk een 16de-eeuws klooster en in Viavzivka een 19de-eeuwse houten kerk.

Een beschadigde kerk in Marioepol. Ook in onder meer Kharkiv, Tsjernihiv en Kyiv is melding gemaakt van oorlogsschade aan cultureel erfgoed. Beeld AP
Een beschadigde kerk in Marioepol. Ook in onder meer Kharkiv, Tsjernihiv en Kyiv is melding gemaakt van oorlogsschade aan cultureel erfgoed.Beeld AP

Culturele zuivering

“Cultureel erfgoed is in elk conflict buitengewoon kwetsbaar”, zegt Rob van der Laarse, hoogleraar erfgoedstudies aan de Universiteit van Amsterdam / Vrije Universiteit en medeoprichter van het Center for Ukrainian Cultural Studies. Niet alleen als collateral damage van oorlogsgeweld of als doelwit van roof en plundering, maar ook in de vorm van doelgerichte vernietiging van cultureel erfgoed, vaak in het kader van culturele zuivering, zoals de brug van Mostar in Bosnië, de boeddha’s van Bamiyan in Afghanistan of de ruïnes van Palmyra in Syrië.

Hoe prominenter een monument, hoe meer het gevaar loopt, aldus Van der Laarse. Dit geldt bijvoorbeeld voor Unesco-Werelderfgoedsites, waarvan Oekraïne er zeven heeft. “Als iets Werelderfgoed is of een grote toeristische trekpleister, wordt het juist doelwit. Dat is de paradox van erfgoedbescherming. Zo gauw je het op een lijst zet, wordt het extra kwetsbaar. Eén precisiebombardement op een site, en in een klap is alles weg.”

Van der Laarse kijkt in die zin met zorg naar de oorlog in Oekraïne, “want dat is een conflict om erfgoed, en niets anders”. De monumenten van Kiev, de eerste Russische hoofdstad, zijn van onschatbare waarde voor zowel Oekraïne als Rusland. “Men deelt dezelfde cultuur, claimt dezelfde locaties en collecties. Kiev lijkt hierin op Jeruzalem. Dat gedeelde erfgoed biedt een zekere bescherming, maar kan ook gevaarlijk zijn: als wij het niet kunnen krijgen, mogen jullie het ook niet hebben.”

De monumenten van Kyiv, zoals de 11de-eeuwse Sint-Sofiakathedraal, zijn van grote waarde voor zowel Oekraïne als Rusland. Beeld Getty
De monumenten van Kyiv, zoals de 11de-eeuwse Sint-Sofiakathedraal, zijn van grote waarde voor zowel Oekraïne als Rusland.Beeld Getty

Blauwe schilden

Doelbewuste vernietiging van de Oekraïense cultuur was mogelijk in het spel bij de verwoesting van een museum in Ivankiv, waarbij veel werk van de populaire naïeve schilder Maria Primachenko in vlammen opging. Volkskunst, zie de enorme etnografische collecties in Oekraïense musea, speelt een grote rol bij de natievorming in een jong land dat pas sinds 1991 onafhankelijk is. “Als we onze cultuur verliezen, verliezen we onze identiteit”, zei Lilya Onyshchenko, hoofd erfgoedbescherming in Lviv tegen de Britse krant The Guardian.

Er wordt intussen alles op alles gezet om het Oekraïense erfgoed te beschermen, internationaal gecoördineerd door Unesco, het culturele agentschap van de VN. Het Nederlandse Prins Claus Fonds voor Cultuur en Ontwikkeling is er al sinds november mee bezig, zegt Sanne Letschert, hoofd cultural emergency response. “Het was al zo aannemelijk dat er een Russische inval zou komen dat we met ons Oekraïense netwerk een EHBO-cursus voor cultureel erfgoed hebben opgezet. We hielden er gezien de aard van het conflict, dat draait om cultuur en identiteit, rekening mee dat erfgoed doelwit zou worden van geweld.”

Een grootscheepse evacuatie van kunstschatten liep stuk doordat musea slecht waren voorbereid. Daarom wordt nu (samen met Unesco en andere erfgoedorganisaties) vooral ingezet op het markeren van bedreigde locaties met blue shields, een internationaal erkend symbool dat aangeeft dat iets een erfgoedplek is die beschermd moet worden. “Al is het natuurlijk afwachten of spandoeken met blauwe schilden aan gevels en op daken helpen in het heetst van de strijd”, aldus Letschert. Bedreigde locaties, zoals het 19de-eeuwse centrum van Odessa, worden ook gemonitord, onder meer via satellietbeelden.

Oorlogsmisdaad

De blauwe schilden verwijzen naar de Haagse Conventie voor de Bescherming van Cultureel Erfgoed bij Gewapende Conflicten van 1954 / 2004. Volgens dat internationale verdrag, ondertekend door zowel Rusland als Oekraïne, is het beschadigen of vernietigen van cultureel erfgoed een oorlogsmisdaad die vervolgd kan worden, bijvoorbeeld via het Internationaal Strafhof. Bizar in dit verband is dat uitgerekend Rusland dit jaar (roulerend) voorzitter is van de Werelderfgoedcommissie van Unesco.

Letschert benadrukt dat de inspanningen zich niet alleen op spectaculair Werelderfgoed moet richten, zoals de Sint-Sofiakathedraal in Kiev, maar ook op kleinere kerken, musea of bibliotheken. Juist die objecten, die veel minder op de radar staan maar wel vaak van groot belang zijn voor de Oekraïense cultuur, lopen het meeste gevaar. Het Prins Claus Fonds ondersteunt ze met noodhulp, zoals geld voor beschermingsmateriaal.

Speciale zorg gaat uit naar de Oekraïense archieven, waarin veel beter dan in de zwaar gecensureerde Russische archieven de donkere kanten van de Sovjet-geschiedenis zijn vastgelegd. Uit angst voor een dreigende ‘archivocide’ proberen vrijwilligers van Saving Ukrainian Cultural Heritage Online nu zo veel mogelijk archieven te digitaliseren en op buitenlandse servers veilig te stellen. Alles vanuit het besef: cultureel erfgoed is geen luxe, maar van levensbelang, in tijden van oorlog en vooral, ooit, van wederopbouw.

Bedreigd Oekraïens werelderfgoed

Het interieur van de Sint-Sofiakathedraal in Kyiv. Beeld Getty
Het interieur van de Sint-Sofiakathedraal in Kyiv.Beeld Getty

Kiev, Sint-Sofiakathedraal en Holenklooster

Kiev is de belangrijkste cultuurstad van Oekraïne, met Unesco-Werelderfgoed dat zowel voor Oekraïners als Russen heilig is: de duizend jaar oude Sint-Sofiakathedraal met haar fresco’s en gouden koepels en het Holenklooster (Kiev-Pechersk Lavra), een Middeleeuws-barok complex aan de Djnepr met onderaardse grotten vol heilige relieken en de Kathedraal van de Ontslapenis van de Moeder Gods. Dat is de zetel van de Oekraïens Orthodoxe Kerk, patriarchaat van Moskou. Andere hoogtepunten in Kiev: het Sint-Michaëlsklooster, de Sint-Andreaskerk, de Sint-Vladimirkathedraal, het Mariinskipaleis, talloze musea en de oude wijk Podil.

De Sint-Joriskathedraal in Lviv. Beeld Imageselect
De Sint-Joriskathedraal in Lviv.Beeld Imageselect

Lviv, historische binnenstad

Lviv (Lwów, Lemberg), een van de belangrijkste cultuursteden van Oost-Europa, heeft een historische binnenstad vol kerken en paleizen, Seredmistia, die vrijwel ongeschonden door de Tweede Wereldoorlog kwam en nu in zijn geheel op de Unesco-Werelderfgoedlijst staat. Het centrum, met de wijk Pidzamche rond het kasteel Vysokyi Zamok en de Sint-Jorisheuvel met de Sint-Joriskathedraal, is een staalkaart van bouwstijlen, van gotiek en barok tot jugendstil en modernisme. Veel monumenten verwijzen naar de multiculturele geschiedenis van de stad, waarin naast Oekraïners en Russen ook Duitsers, Polen, Joden en Armeniërs een rol speelden.

Een van de houten plattelandskerkjes in de Oostelijke Karpaten in Oekraïne die op de Unesco-Werelderfgoedlijst staan. Beeld Getty
Een van de houten plattelandskerkjes in de Oostelijke Karpaten in Oekraïne die op de Unesco-Werelderfgoedlijst staan.Beeld Getty

Oostelijke Karpaten, houten kerkjes

In de Oostelijke Karpaten in Oekraïne en Polen liggen veel houten plattelandskerkjes (tserkvas) uit de 16de tot de 19de eeuw in een karakteristieke regionale bouwstijl. Zestien ervan staan op de Unesco-Werelderfgoedlijst. De kerkjes, van zowel Orthodoxe als Grieks-katholieke signatuur, kenmerken zich behalve door hun driedelige bouwplan en soms piramidevormige koepels door decoratief veelkleurig houtsnijwerk, met name in de iconostase (iconenwand). De kerkjes vormen meestal een omheind complex compleet met klokkentoren, kerkhof en monumentale poort. Dertien van de zestien zijn nog in gebruik als kerk.

In het enorme religieuze complex in Tsjernivtsi zetelt nu de plaatselijke universiteit. Beeld Getty
In het enorme religieuze complex in Tsjernivtsi zetelt nu de plaatselijke universiteit.Beeld Getty

Tsjernivtsi, religieus complex

De West-Oekraïense stad Tsjernivtsi (Czernowitz) was net als Lviv eeuwenlang een smeltkroes van volkeren en culturen, met joden, Roemenen, Duitsers, Oekraïners en Russen. Het oude centrum staat nog vol grootse monumenten. Op de Sint-Dominicusberg aan de Proet ligt de Residentie van de Boekovinische en Dalmatische Metropolieten, tussen 1864 en 1882 in neobyzantijnse stijl gebouwd door de Tsjechische architect Josef Hlávka en nu Unesco-werelderfgoed, als voorbeeld van de religieuze tolerantie ten tijde van de Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie. In het enorme complex, met paleis, seminarie en kerk, zetelt nu de plaatselijke universiteit.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234