Zondag 02/10/2022

RecensieBoeken

Met ‘Liefde in tijden van haat’ brengt schrijver Florian Illies de jaren 30 mateloos tot leven

Ambiance in een Berlijnse nachtclub.   Beeld Bettmann Archive
Ambiance in een Berlijnse nachtclub.Beeld Bettmann Archive

De Duitse historicus Florian Illies is tuk op smeuïge anekdotiek. Om ze ver­volgens in een collagestijl te componeren tot een spannend panorama van een tijdvak. In Liefde in ­tijden van haat, over de periode 1929-1939, doet hij zijn beproefde trucje nog eens over.

Dirk Leyman

Chronik eines Gefühls, zo luidt de Duitse ondertitel van Liefde in tijden van haat, die in de Nederlandse vertaling sneuvelde. Nochtans dekt hij perfect de lading. Florian Illies (51) heeft een bijzonder grote appetijt voor de driften en de amoureuze escapades van de eindeloze parade van kunstenaars, schrijvers, actrices, zangers, filosofen en andere beroemdheden die hij opvoert. Om er een hoogst knapperig slaatje uit te slaan.

Kunsthistoricus Illies maakte wereldwijd naam met twee boeken over het jaar 1913. Daarin behandelde hij het ­laatste ‘gouden jaar’ voor de Eerste Wereldoorlog in hap­klare schijfjes, graaiend uit een immens reservoir aan bronnen, dagboeken of correspondentie. In Duitsland werd het boek een mega­seller, goed voor een miljoen verkochte exemplaren. Wellicht laat ook deze Liefde in tijden van haat de kassa’s langdurig rinkelen.

Illies snijdt de jaren 1929-1939 aan als een immense, overvolle taart en serveert ons de smakelijkste partjes ervan, die hij met luchthartigheid of bittere spot over­saust. Pas aan het eind zie je hoe geregisseerd zijn chronologie wel is. Het kanteljaar is natuurlijk 1933, wanneer Hitler aan de macht komt en het fascisme in Europa zijn tentakels uitspreidt. Illies beschrijft hoe de roaring twenties langzaam in de kiem worden gesmoord. ‘Niemand hoopt in 1929 nog op een toekomst en niemand wil herinnerd worden aan het verleden. Daarom is iedereen zo onbesuisd verslingerd aan de tegenwoordige tijd’, vat hij het samen. Hij schetst hoe vanaf 1933 het politieke klimaat genadeloos grimmiger wordt. Zelfs Anaïs Nin registreert in haar dagboek dat ‘intensivering van de chaos een kenmerk van ons tijdperk’ is.

Illies schrijft instapklare boeken. Sla een willekeurige pagina open en je blijft verkneukeld haken aan een anekdote, een tranche de vie, een pittige uitsnede van een moment. De actie verplaatst zich van Parijs naar Wenen of van de Rivièra naar New York, met een hoofdrol voor Berlijn. ­Illies, kickend op activiteiten tussen de lakens, neemt een uitspraak van Freud ter harte: ‘Seksualiteit behoort tot de gevaarlijkste activiteiten van een individu.’ Het wemelt van de ménages à trois, huwelijksbedrog en liefdesverraad.

Hij schrijft over de gewiekste methoden waarmee Pablo Picasso zijn minnaressen in het gareel hield, vervolgens over hoe Paul Eluard in het ootje wordt genomen door zijn provocatieve vrouw Gala, die als een blok voor Salvador Dalí valt. We lezen over de talloze amourettes van Josephine Baker en de nachtelijke strooptochten langs bars van ­Marlène Dietrich. Of Man Rays obsessie voor de lippen van Lee Miller. We zitten in de tribune wanneer Sartre en De Beauvoir hun eerste liefdes­nacht beleven. Soms dist Illies welbekende verhalen op, zoals die van Scott Fitzgerald en Zelda of Henry Miller en Anaïs Nin, maar de snuifjes zout en peper die hij toevoegt mogen er wezen. Gaandeweg zien we hoe de nazi’s hun greep op de intelligentsia versterken en hun leven ontwrichten, zoals bij Walter Benjamin, Joseph Roth, de familie Mann en ­Victor Klemperer.

De auteur heeft ook emancipatorische ambities, want, schrijft hij, ‘de vrouwen hebben de mannen niet meer nodig, dat is de verwarrende boodschap van de late jaren 20’. Hij voert bijvoorbeeld Lotte Lenya, ­Lotte Jacobi en fotografe Marianne Breslauer op. Of model, schrijfster, Nosferatu-­actrice en honden- en automobielfreak Ruth Landshoff, de glamourgirl van de Weimar­republiek, ‘die als een opgewonden vogeltje door Berlijn vliegt, voortdurend kwetterend’.

Onwaarschijnlijk hoeveel namen en titels Illies opsomt: zijn register omvat een half tele­foonboek. De gebeurtenissen buitelen vervaarlijk over elkaar heen. Wil Illies aangeven hoe rusteloos, bronstig en broeierig deze epoque was, een wereld die riskant flirtte met zijn ondergang en zich – met de woorden van Victor Klemperer – ‘naar de laatste kring van de hel’ begaf? Af en toe smeert Illies te dik met ­vette emo­verf, maar als curator van anekdotes en copy-paste­koning kent hij zijn ­gelijke niet.

Florian Illies, Liefde in tijden van haat, 1929-1939, Atlas/Contact, 367 p., 24,99 euro.

null Beeld rv
Beeld rv

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234