Zondag 16/01/2022

KunstMarcel Broodthaers

Niemand was zo thuis op het snijpunt van poëzie en beeldende kunst als Marcel Broodthaers

Maria Gilissen Broodthaers, de weduwe van Marcel Broodthaers, in Wiels. Beeld Wouter Van Vooren
Maria Gilissen Broodthaers, de weduwe van Marcel Broodthaers, in Wiels.Beeld Wouter Van Vooren

45 jaar na zijn dood komen de industriële gedichten van Marcel Broodthaers thuis in Vorst, in de meest complete tentoonstelling van zijn plastic plakkaten tot dusver. Een ode aan de raadselachtigheid.

Jonas Mortier

Marcel Broodthaers (1924-1976) is tot op vandaag een van de meest enigmatische kunstenaars die ons land rijk is. In de eerste plaats is hij bekend om zijn mosselpotten en gebroken eierschalen. Maar behalve een DIY’er die zijn eigen museum op poten zette, was hij ook een uitermate boeiende filmmaker (of metteur-en-scène zoals dat in het Frans toepasselijker klinkt). Misschien was ‘taalkunstenaar’ nog zijn grootste talent. Wellicht daarom laat hij zich nog steeds moeilijk in woorden vangen.

Broodthaers was tot zijn veertigste een straatarm dichter. In ’63 ruilde hij zijn dichterschap in voor een leven als beeldend kunstenaar, door de laatste vijftig exemplaren van zijn laatste dichtbundel in gips te vereeuwigen. In een begeleidende tekst schreef hij met een gezonde dosis zelfrelativering dat hij “zich afvroeg of ook hij niet eens iets kon verkopen om te slagen in het leven”. Volgens dochter Marie-Puck Broodthaers is de overstap echter schijn geweest en bleef hij ook als beeldend kunstenaar altijd een dichter. De industriële gedichten of ‘poèmes industrielles’ zijn dan ook een logisch vervolg op zijn eerder werk.

null Beeld Wouter Van Vooren
Beeld Wouter Van Vooren

Marie-Puck: “De plakkaten zijn in zekere zin ook gedichten, maar dan op groter formaat en visueel meer uitgewerkt. Zijn objecten waren een andere manier om zich uit te drukken, maar in essentie is hij altijd dichter gebleven, doorheen zijn hele oeuvre. Het vormt de rode daad.”

De plastic platen met daarop mysterieuze combinaties van woord en beeld, letters en leestekens, ontstonden tussen 1968 en 1972, parallel aan zijn beroemde ‘Musée d’Art Moderne, Département des Aigles’, een persoonlijk museum waarvan hij de kunstenaar, directeur, bewaker en terloopse bezoeker was. Het museum bestond grotendeels uit geleende houten kratten waarin schilderijen en andere kunstwerken vervoerd werden, tegen de muur opgehangen prenten van bekende werken, filmprojecties… Het was het museum in zijn meest uitgeklede vorm, een speelse reflectie op de markt en het kunstenaarschap. De plakkaten dienden als promotie, documentatie of eenvoudigweg als bewegwijzering in het museum.

1.000 Belgische frank

Broodthaers liet zijn industriële gedichten op een boogscheut van kunstencentrum Wiels voor een kleine 1.000 Belgische frank per exemplaar drukken, volgens het procedé waarmee ook wegwijzers en verkeersborden werden gemaakt. “Deze platen worden zoals wafels gemaakt”, zei hij er zelf over. Voor deze expo hebben de curatoren plakkaten van overal, uit prestigieuze collecties maar evengoed van onder vergeten bedden en sofa’s, opgedolven. Er zijn relatief onbekende variaties, voorbereidende schetsen en ook de zogenaamde Open brieven, speelse pamfletten waarin hij zijn kunstopvattingen uit de doeken deed. Er is vier jaar onderzoek naar de plakkaten gedaan, net zo lang als Broodthaers nodig had om ze te maken.

Wat het onderzoek onder meer duidelijk maakt, is de rijkdom van het werk. Broodthaers gebruikte de plastic plakkaten als dragers voor zijn spel van betekenissen. Met een heel eigen taal van letters en terugkerende beelden, zoals de pijp van Magritte, maakt hij een soort visuele rebussen, speelse puzzels die zich nooit helemaal laten oplossen, wegwijzers in een doolhof van betekenis.

Maria Gilissen Broodthaers, weduwe van Broodthaers en jarenlang zijn trouwe assistente, ziet in (de moeilijkheid van) communicatie een van zijn hoofdthema’s. “Communicatie was voor hem zeer belangrijk. Hij wilde bijvoorbeeld graag onderwijzen. Hij is dan ook een tijdlang museumgids geweest. De mensen hoorden hem heel graag bezig, maar zijn oversten werkten tegen. Zij hadden het liever wat gewoner.”

Marie-Puck Broodthaers, de dochter van Marcel Broodthaers. Beeld Wouter Van Vooren
Marie-Puck Broodthaers, de dochter van Marcel Broodthaers.Beeld Wouter Van Vooren

Broodthaers was een meesterlijk communicator. Tot op vandaag blijft zijn werk ontsnappen aan eenduidige verklaringen. Gilissen: “Hij was tegelijkertijd heel diepgaand en speels. Je kan zijn werk in lagen beleven. De eerste laag is er voor iedereen: de mosselpotten, de humor. Hij hield ervan dat de mensen geamuseerd werden. Dan is er een tweede laag, een beetje meer intellectueel, literair. En de laatste laag is ondoorgrondelijk voor iedereen behalve hemzelf. Daar hebben wij geen toegang toe. Er zal altijd iets ontsnappen.”

Zo graag als hij communiceerde, zo graag hulde hij zich in mist (of in de rook van een pijp). Magritte, een grote inspiratiebron voor Broodthaers, had het over de ambiguïteit van het beeld. Broodthaers voegt daar de ambiguïteit van taal aan toe. Voor dochter Marie-Puck vormt de raadselachtigheid deels de kracht van het werk.

Marie-Puck: “Ik ontdek nog altijd nieuwe dingen. Zijn werk is eindeloos rijk. Daarom leeft het vandaag nog, zoveel jaar na zijn dood. Veel musea zetten zijn werk tegenwoordig samen met hedendaagse kunstenaars. Voor mij is dat het grootste compliment denkbaar.”

Ook in Wiels wordt Broodthaers op die manier gecomplimenteerd. Op de bovenste verdieping is werk te zien van R.H. Quaytman, volgens Wiels-directeur Dirk Snauwaert de beste hedendaagse vrouwelijke schilder, die vele raakvlakken heeft met Broodthaers.

Marcel Broodthaers: Industriële gedichten, open brieven in Wiels, van 10 september tot 9 januari 2022.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234