Zaterdag 25/06/2022

InterviewHuguette Tuytschaever-Thielemans

Op bezoek bij de weduwe van Toots: ‘Hij had mij graag, maar de muziek kwam eerst’

Huguette Thielemans-Tuytschaevers, weduwe van Toots, in haar appartement in Rixensart. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Huguette Thielemans-Tuytschaevers, weduwe van Toots, in haar appartement in Rixensart.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Vandaag zou Toots Thielemans honderd jaar zijn geworden en dat wordt groots gevierd. We namen de boemeltrein naar Rixensart, iets onder Brussel, om de weduwe van de grootste jazzbelg aller tijden op te zoeken.

John Schoorl

De vier hondjes van barones Huguette Tuytschaever-Thielemans dansen om haar benen van opwinding, alsof ze al weten wat er komen gaat. De weduwe zelf zit gebogen achter haar laptop, en met één muisklik vult Toots Thielemans, de koning van het spergebied tussen lach en traan, het appartement in Rixensart.

Maar waar zij voorspelde dat Choucar, Kiki, Tsuni en Choupette de ruimte zouden vullen met verdrietig gejank bij het horen van de mondharmonica van hun oude baasje, is zij het die het niet droog houdt. “Hoor papa, hoor toch papa”, zo spoort ze geëmotioneerd de honden aan.

Ook het volgende nummer, het voor haar gecomponeerdeFor My Lady’, brengt niet meer dan een enthousiast blafje voort. Ze kijkt even naar de uitgestalde zwart-witfoto van de in 2016 overleden muzikant, excuseert zich voor haar weemoedig gesnik en scat er van die-da-doe-da-die op los.

Opeens, zo herinnert ze zich, stond Toots in de kamer in hun huis in Montauk, Long Island. Hij had wat gerommeld en daar was dit nummer uitgekomen. Haar adem stokte, toen hij het voor het eerst speelde op zijn mondharmonica. Dat huppeltje in ‘For My Lady’, alsof hij haar hoppen van winkel naar winkel verbeeldt, vindt ze immer goed getroffen.

Foto’s van Toots Thielemans in het appartement in Rixensart. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Foto’s van Toots Thielemans in het appartement in Rixensart.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

De communicatie met de hondjes verloopt verder in het Frans, terwijl ze op Spotify op zoek gaat naar vrolijker noten. “Brésil!”, roept ze, verwijzend naar het land waar hij op handen werd gedragen, veel toerde en platen opnam met iedere denkbare Braziliaanse muzieklegende. Ze staat op, en deinend op de bossa nova danst ze terug met haar gevolg naar de bank, waar ze zich op een doek van tijgerprint nestelt, snoepjes uitdelend aan het kortbenige viertal.

De residentie van de barones torent boven alles uit in Rixensart, een boemeltrein verwijderd van Brussel. Ze woont in dit appartementencomplex al drie jaar op de vijfde verdieping. Twee tussenstops terug boemelen is Terhulpen. Daar huisde ze bijna dertig jaar in een villa met Jean, zoals ze Toots noemt, die voluit Jean-Baptiste Frédéric Victor Isidor Thielemans heette.

Op 27 augustus 2016 werd hij in Terhulpen begraven. Het was een dag van rouw, en niet in alleen in België, aangezien hij sinds de jaren vijftig Amerikaans staatsburger was. Pianist Kenny Werner las in de Sint-Niklaaskerk een brief voor van de toenmalige Amerikaanse president Barack Obama: “Beste Huguette, moge de muziek van Toots je leiden en troost bieden. Ik ben zeker dat ze dat voor ieder van ons zal doen.”

Hoofdstraat van herinneringen

Als je haar appartement binnenkomt, dan is er geen weg meer terug op de hoofdstraat van herinneringen aan Toots. Om de centimeter is er sprake van een Toots-moment: gouden platen met Paul Simon, Billy Joel en Pat Metheny. Op antieke pick-ups liggen 78 toerenplaten van Toots en in de jukebox is zijn klassieker ‘Bluesette’ te kiezen. Een ingelijste persoonlijke brief uit 2008 van George W. Bush vanwege de NEA Jazz Master Award. Overal hangen fotocollages en de celebrityradar staat permanent op rood.

null Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Zelfs op het toilet moet je goed opletten wat je doet, omdat een persoonlijke boodschap van Louis Armstrong aan Toots in het oog springt. En dan zijn veel van haar Toots-memorabilia nog tijdelijk verkast naar de Koninklijke Bibliotheek en het Muziekinstrumentenmuseum in Brussel, vanwege de tentoonstelling Toots 100 – The Sound of a Belgian Legend.

Het was in Pol’s Jazz Club in 1977 in Brussel dat Huguette Tuytschaever voor het eerst contact maakte met Thielemans. Ze was van Zaventem en kwam niet uit een gezin waar jazz op het menu stond. In Pol’s Jazz Club zat ze die avond helemaal vooraan en op het verhoogde podium speelde Toots met zijn kwartet.

Na de gig vroeg ze hem naar zijn bretels en hij antwoordde haar dat als ze interesse in de bretels had, ze ook degene die ze droeg mocht hebben. Met die man wilde ze wel een leven leiden, dacht ze toen. Nu zou je zeggen, er was een klik. Ze zag dat er zoveel liefde in die man zat, een liefde die ze voor altijd wilde voelen. Dat er 26 jaar verschil in leeftijd was, deerde haar niet.

Een van de mondharmonica’s van Toots - met handtekening - en enkele van zijn gouden platen. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Een van de mondharmonica’s van Toots - met handtekening - en enkele van zijn gouden platen.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Thielemans had kort daarvoor zijn 56-jarige vrouw Netty de Greef verloren. Met haar was hij in 1949 getrouwd, en kort daarna vertrokken ze naar Amerika, wat voor de zoon van een Brusselse cafébaas het beloofde jazzland zou worden. Jean werd Toots, want dat bekte beter, en hij zou – een lang verhaal kort – met een oneindige lijst legendarische jazzmuzikanten samenspelen (Charlie Parker, Miles Davis, Bill Evans, Chet Baker etc). In de jaren zestig en zeventig werden hem lucratieve klussen toegeworpen en werd hij wereldberoemd door soundtracks, begintunes en reclame. Denk aan Sesamstraat, reclame voor Fresh-Up, de films Midnight Cowboy en Turks Fruit, en nadien voor de politieserie Baantjer.

Mokke

Een halfjaar na de ontmoeting in Pol’s Jazz Club kregen ze verkering. Huguette werkte in de Sabena-bookshop op de luchthaven van Zaventem en Toots wachtte op de bank tot haar dienst erop zat. Dat kan nooit lang duren met zo’n muzikant, zeiden haar vrouwelijke collega’s. Pfff, zegt ze nu, bijna veertig jaar dus.

Voordat het zover was, moest ze wel langs bij de moeder van zijn overleden vrouw. Als Toots in België was voor optredens, sliep hij bij haar op een kamertje. Uit zuinigheid, zegt ze erbij. Want Toots wilde geen cent laten lopen. Hij waste zijn eigen kleren in de wasbak, als hij ze al waste. Van wassen gaan je kleren slijten, meende hij. Je snapt wel dat zij hem heeft geleerd schoon voor de dag te komen. Ook zijn ouwelijke look pakte ze aan: er kwam een alledaagse coiffure.

Hoe dan ook, opeens was er de vraag van zijn schoonmoeder: “Heb je een mokke?” “Ja”, zei Toots. “Nu, breng ze maar eens mee.” Huguette werd aangenomen door mevrouw, zo zag Huguette dat, en bij de eerste ontmoeting kwamen gezellig de speelkaarten op tafel.

null Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Hij had me graag, zegt ze, maar de muziek was zijn alles. Op een keer zette ze bij haar thuis gitarist Wes Montgomery op, en hij zei: “Dat moet je niet opzetten, want dan ben ik weg.” Al zijn aandacht ging naar de muziek. No competition. Muziek eerst. Niet dat hij haar dat zo oplegde, zo was hij niet, hij was een zachte man. Als ze voor hem kookte en echt culinair uitpakte, haalde hij zijn schouders op: ach, het hoeft niet zo ingewikkeld, dat is veel te veel werk voor jou. Toots hield van simpel. Zalm met een slaatje en frietjes, dat was een kolfje naar zijn hand. Als hij in Nederland was, at hij wel drie maatjes haring achter elkaar.

Hersenbloeding

In 1980 trouwden Toots en Huguette in de VS, en hij bereidde zich voor op een reeks optredens met Dizzy Gillespie. Maar al snel was er geen zonneschijn meer, zegt ze, want een jaar later werd hij getroffen door een hersenbloeding. Zes maanden moest hij herstellen. Ja, je had het kunnen zien aankomen, zegt ze. Hij was veel te zwaar, leefde er op los en zijn bloeddruk was veel te hoog. Toen hij uit het ziekenhuis kwam, zag ze een andere man. Depressief en onzeker. Hij probeerde weer gitaar te spelen, maar snelle bebop-noten lukten niet meer. Ook zijn gehoor was achteruitgegaan.

Hij kwam er wel weer bovenop, door met bassist Jaco Pastorius op tournee door Japan te gaan. Met minder woorden meer zeggen, noemde hij dat, dus speelde hij vooral op zijn mondharmonica (zijn broodje). Ze verhuisden terug naar België en het leek wel alsof men in zijn geboorteland in de gaten kreeg wat een geweldenaar de man met de robuuste bril en het getrimde snorretje toch was.

Huguette bleef vaker thuis, ze had het wel gehad met het toeren. De kleine boekjes die ze op reis vulde met tekeningen en schetsen werden schilderijen. Ze maakte collages van golfkarton of resten van blikken, en dat doet ze nu nog altijd in een kamer in haar appartement in Rixensart.

null Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Als Toots thuis kwam van een drukke tournee, zaten ze kalm op de bank. Buiten de muziek had hij de handen op zijn rug. Het was haar job om het hem makkelijk te maken. Hij kon geen koffie zetten, in de keuken had ze ook niks aan hem. Zij legde zijn kleren klaar en onderweg deed zijn manager dat. Want Toots was niet een man van orde. Zijn kleren strijken deed ze heel graag, inclusief zijn onderbroeken. Als Toots er netjes bij liep, dan had zij schik. Ze noemt zich daarom een manueel, geen intellectueel.

Boris Vian

In haar slaapkamer ligt voor eeuwig – op het nachtkastje, aan wat zijn kant zou zijn – de surrealistische roman van jazzpublicist Boris Vian, L’écume des jours (vertaald als Het schuim der dagen). Ze komt met een verfomfaaide Franse pocket aanzetten, met foto’s en vergeelde knipsels erin. Het was het enige boek dat hij las, slechts een paar pagina’s voor het slapengaan. Meer had hij niet nodig van literatuur. Verder keek hij graag naar dierenfilms op televisie, of klassiek ballet. Als er muziek werd opgestuurd, ging hij die beluisteren. Maar te allen tijde met een koptelefoon op. Hij moest de muziek dicht bij zich hebben, om ze goed te kunnen horen.

Van kinderen is het niet gekomen, zegt ze. Nu ja, het is niet gebeurd. En hoe had het ook gemoeten? Dan had zij die alleen moeten opvoeden. Een kind moet een vader en moeder hebben, geen vader die altijd onderweg is. Bovendien was Toots een beetje eigenaardig, net als veel muzikanten. Alles moest om hem draaien. Er moesten geen anderen – zoals dus kinderen – om aandacht vragen. Toots was een simpele man, en een egoïst van tijd tot tijd. Eerst hij, dan de rest.

null Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Maar op sommige momenten, zegt ze, dacht hij opeens wel aan die ander, aan haar. Zoals die keer dat hij door het paleis van de koning werd gebeld dat hij in adelstand werd verheven. Wilt u dat aannemen?, luidde de vraag. Ja, dat is goed, zei hij, maar alleen als het ook voor mijn vrouw geldt. Dat kon. Opeens stond hij stil bij het feit dat zijn Huguette die titel van barones graag wilde. Hij gaf er niks om, baron Jean, het is maar een titel.

Gek, zegt ze, hoewel hij overal over de wereld werd geëerd en met medailles behangen, voelde hij zich niet voortdurend gewaardeerd. Er waren achteraf gezien commerciële klussen die hij niet had moeten doen, al die publiciteit. Maar ja, hij kon geen cent laten lopen, het huis moest worden afbetaald. Sommige jazzmuzikanten eten alleen droog bruin brood en die heten dan pure muzikanten. Als ze het mag zeggen: hij was te lief voor iedereen, ze namen hem daardoor niet even serieus. Hij had steevast die harmonica bij zich, en dan was het van: Hé Toots, speel eens iets. En ja hoor, daar ging Toots.

Op het einde

Wat ze nu vooral mist, is zijn aanwezigheid, het babbeltje, het herinneringen ophalen aan de mooie tijd die ze samen hebben gehad. Op het eind had hij het moeilijk, hoogbejaard, gestopt met optreden. Vroeger kon hij zwak zijn, maar als hij dan op podium verscheen, bruiste hij van energie. Dan was het van BAM! Op het eind viel hij veel. Dat zijn brein geen controle meer had over zijn lichaam, vond hij verschrikkelijk.

Ze zegt nu veel alleen te zijn, alleen met haar vier hondjes. Van al die mensen uit de muziekwereld hoort ze niet veel meer sinds de dood van Toots. Alleen gitarist Philip Catherine belt haar af en toe. Want ja, sommige muzikanten zijn nog steeds kwaad hè, zegt ze. Die mochten niet op zijn begrafenis spelen en Kenny Werner wel. Voilà, zo zijn die lui hè.

Ze loopt naar de keuken, de hondjes drentelen achter haar aan. Hier is er eentje, zegt ze, en ze laat een mondharmonica zien, een echte met de handtekening van Toots. Van de week was ze bij zijn graf in Terhulpen, om er honderd witte viooltjes neer te leggen en daar trof ze vier mondharmonica’s aan. Ze heeft ze mee naar huis genomen en schoongemaakt, zoals deze dus, die was neergelegd door een fan. Zo lief vinden de mensen Toots nog altijd.

Toots 100

Het Metropole Orkest onder leiding van Vince Mendoza verzorgt samen met Kenny Werner, Grégoir Maret, Philip Catherine, Ivan Lins, Claudio Lins en Tutu Puonane een reeks concerten ter ere van Toots Thielemans. Vandaag spelen ze in de Bozar in Brussel, in mei volgen optredens in verschillende Nederlandse steden.

Slagroom op de taart

De meest lucratieve bijrol had Toots Thielemans bij leven op de millionseller Whipped Cream & Other Delights (1965) van Herb Alpert en The Tijuana Brass. Op de plaat – beroemd vanwege de hoes van een fotomodel gehuld in slagroom – vertolkte Alpert een nummer van Thielemans, ‘Ladyfingers’. Het bracht zoveel geld in het laatje dat Thielemans verhuisde van een schamel onderkomen in New York naar een ruim appartement in Montauk, Long Island.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234