Donderdag 30/06/2022

PortretCinema

Pier Paolo Pasolini, honderd jaar later: ‘Hij is een gekende figuur, maar niet altijd om de juiste redenen’

Pier Paolo Pasolini op de set van 'Saló’, de ‘meest controversiële film aller tijden’. Beeld Photo12
Pier Paolo Pasolini op de set van 'Saló’, de ‘meest controversiële film aller tijden’.Beeld Photo12

Honderd jaar na zijn geboorte blijft de Italiaanse schrijver en filmmaker Pier Paolo Pasolini tot de verbeelding spreken. Terwijl Cinematek al zijn films, van Accatone tot Saló, opnieuw programmeert, belicht kunstenares Chantal Vey een andere kant van Pasolini: die van de reizende schrijver.

Ewoud Ceulemans

“Het was alsof Pasolini me is komen opzoeken en me bij de hand heeft genomen.” Nadat de Franse fotografe en beeldend kunstenares Chantal Vey (52) een werk had gemaakt over de Belgische grens, wilde ze iets gelijkaardig doen in een land waarvan het grensgebied vooral uit kust bestond. “Ik dacht aan Italië, omdat ik die taal kende. Iemand vertelde me: wist je dat Pasolini die route heeft afgelegd? Zo is Pasolini weer in mijn leven gekomen.”

Vey had de films van Pasolini leren kennen tijdens een retrospectieve in Toulouse. “Een enorme ervaring, heel intens”, herinnert ze zich. Maar het is pas toen ze de Italiaanse kust afreisde, dat ze Pasolini en zijn werk echt leerde kennen. Het resultaat van haar reis, die ze in drie etappes aflegde tussen 2014 en 2017, heet Contro-corrente, een expo van onder meer foto’s en videokunst die nu te zien is in de Brusselse Cinematek, waar ter gelegenheid van de 100ste verjaardag van Pier Paolo Pasolini ook een retrospectieve van zijn films loopt.

“Pasolini heeft die reis in 1959 gemaakt, in drie maanden tijd”, vertelt Vey. “Van de Frans-Italiaanse grens over de kust aan Sicilië tot aan Triëst, tegen de Sloveense grens. Hij noemde het la longue route du sable. Hij heeft daarover een dagboek bijgehouden, dat hij in het tijdschrift Succeso publiceerde.” Daarin observeerde Pasolini het land waarin hij opgroeide, en de mensen die het bevolken: het is, in zekere zin, wat hij heel zijn leven heeft gedaan, in zijn poëzie, zijn essays en in romans als Ragazzi di Vita (1955), en later ook in de indrukwekkende films die hij maakte, zoals Accatone (1961).

Zijn film, Saló, or the Last 120 Days of Sodom werd in 2006 door Time Out de ‘meest controversiële film aller tijden’ gedoopt.  Beeld Photo12
Zijn film, Saló, or the Last 120 Days of Sodom werd in 2006 door Time Out de ‘meest controversiële film aller tijden’ gedoopt.Beeld Photo12

“Met de mensen die ik tegenkwam, heb ik gesproken over hun kennis over Pasolini, maar ook over hun verbondenheid met de streek waarin ze leven, met Italië. Pasolini schrijft in zijn dagboeken immers met heel veel liefde over Italië.” Het was een Italië dat zich herstelde van de erfenis van Mussolini’s fascisme, dat in een verwoestende Tweede Wereldoorlog was uitgemond. Vooral de lagere sociale klassen wekten een fascinatie op bij de jonge schrijver-journalist, die een zwak had voor de gewone mens. Niet toevallig werd hij door Federico Fellini ingeschakeld om voor diens Le notti di Cabiria (1957) dialogen in het Romeinse dialect te schrijven.

Ook Pasolini’s eerste films speelden zich in de Romeinse onderbuik af. Accatone en Mamma Roma (1962) worden bevolkt door prostituees, pooiers en kleine criminelen. En de documentaire Comizi d’amore (1965), waarin hij gewone Italianen bevraagt over liefde, het huwelijk en hun seksleven, eindigt niet toevallig met een verholen pleidooi voor prostitutie.

Die documentaire, waarmee de retrospectieve in Cinematek opende, is vintage Pasolini: een socio-politiek portret van Italië en de Italianen, van de boeren uit het zuiden tot de industriëlen in het noorden. “Waarom heb je ervoor gekozen om respectabel te zijn?”, vraagt hij in zijn directe stijl aan een vrouw in Milaan, een vraag waarin zijn afkeer voor de bourgeoisie en zijn liefde voor een pre-industrieel Italië lijkt te schuilen. Later zou hij het neokapitalisme van de jaren 60 en 70 omschrijven als “een ergere vorm van het fascisme dan de klassieke variant.”

Het zelfportret van Pier Paolo Pasolini dat kunstenares Chantal Vey terugvond. Beeld Philippe de Gobert
Het zelfportret van Pier Paolo Pasolini dat kunstenares Chantal Vey terugvond.Beeld Philippe de Gobert

33 aanklachten

Tijdens de reizen die Contro-corrente vormden, ging Vey, net als Pasolini, in gesprek met de mensen die ze tegenkwam. Vaak over Pasolini zelf. “Hij is een gekende figuur, maar niet altijd om de juiste redenen. Vaak worden ze een beetje ongemakkelijk: hij blijft een beetje controversieel.” Pasolini was immers niet bang om in zijn werk en in politieke pamfletten tegen schenen te schoppen, en was openlijk homoseksueel. De beschuldiging van ‘obsceniteit’ na het verschijnen van Ragazzi di vita was de eerste van 33 aanklachten die tegen hem bij de Italiaanse rechtbank werden neergelegd, onder meer voor pornografie en “het beledigen van de Italiaanse staat en religie.”

Nochtans noemde het Vaticaan in 2014 Pasolini’s Il vangelo secondo Matteo (Het evangelie volgens Matteüs, 1964), waarin Christus bijna als een marxist wordt geportretteerd, “de beste film die ooit over Jezus Christus werd gemaakt.” Zijn trilogie van klassieke bewerkingen – Il Decameron (1971), Canterbury Tales (1972) en Arabian Nights (1974) – waren toen al razend populair. Zijn laatste film, Saló, or the Last 120 Days of Sodom (1975), waarin hij een verhaal van Marquis de Sade combineerde met de laatste stuiptrekkingen van het Italiaanse fascisme, werd in 2006 door Time Out dan weer “de meest controversiële film aller tijden” gedoopt.

Saló kwam postuum uit, nadat Pasolini brutaal werd vermoord: zijn geslacht werd met een staaf vertimmerd, hij werd overreden door zijn eigen gestolen auto en zijn lichaam werd deels verbrand. De ware toedracht achter de moord is nog altijd niet duidelijk. “Vaak kennen mensen hem om de manier waarop hij is gestorven”, heeft ook Chantal Vey gemerkt.

In haar verstilde, poëtische foto’s en videokunstwerken blijven, in tegenstelling tot in Pasolini’s werk, de gewone mensen vaak afwezig. “Om ruimte te maken voor Pasolini zelf”, zegt ze. Het pronkstuk van Contro-corrente is dan ook een geschetst zelfportret van de schrijver-filmmaker dat Vey via een oude kennis van Pasolini verkreeg. “Tijdens mijn reis is hij steeds meer aanwezig geworden in mijn werk. Mijn leven heeft zich met dat van hem vermengd.”

De expo Contro-corrente en de retrospectieve Pier Paolo Pasolini lopen tot 18 april in Cinematek, Brussel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234