Dinsdag 27/09/2022

AchtergrondMode

Retrospectieve eert geniale maar minder bekende aartsrivaal van Coco Chanel: Elsa Schiaparelli

Elsa Schiaparelli in 1937. Beeld ullstein bild via Getty Images
Elsa Schiaparelli in 1937.Beeld ullstein bild via Getty Images

Elsa Schiaparelli werd nooit zo beroemd als haar tijdgenoot Coco Chanel, maar inspireert tot op de dag van vandaag. Het Musée des Arts Décoratifs in Parijs wijdt de retrospectieve Shocking! aan de vriendin en inspiratiebron van vele surrealisten.

Cécile Narinx

Iedereen die ook maar een greintje verstand van mode heeft weet: Schiaparelli, Schiap voor vrienden, dat was de geniale aartsrivaal van Coco Chanel, die twee handen op één buik was met Salvador Dalí en andere kunstenaars. De vrouw die zo handig was om zich cyclaamroze toe te eigenen en er haar signatuurkleur van te maken: shocking pink. Vandaar ook de naam van de tentoonstelling die afgelopen week opende in het prestigieuze Musée des Arts Décoratifs (MAD) op de Rue de Rivoli in Parijs, in de noordwestvleugel van het Palais du Louvre.

Maandagavond 4 juli stond er een kloeke rij voor het MAD met genodigden voor de vernissage van Shocking!. Die dag was precies goed uitgekiend. Het was het begin van de halfjaarlijkse Parijse haute-coutureweek, wanneer welgestelde coutureklanten en redacteuren van glimmende modebladen in de Franse hoofdstad neerstrijken. Modehuis Schiaparelli had die hele modekliek plus nog wat coryfeeën geïnviteerd. Logisch dus dat het een va et vient was van bont en peperduur uitgedoste types: een knalroze jurk met sleep hier, een hoedje in de vorm van een kop en schotel daar.

Janicza Bravo en Natasha Lyonne bij de vernissage van ‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d'Elsa Schiaparelli’ in Parijs. Beeld
Janicza Bravo en Natasha Lyonne bij de vernissage van ‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d'Elsa Schiaparelli’ in Parijs.

Anna Wintour van de Amerikaanse Vogue was er, uiteraard, in een witte jurk met groene print. Farida Khelfa, muze van zowel Jean Paul Gaultier als Azzedine Alaïa zaliger, stond beeldig te wezen op een paar Schiaparelli-pumps met gouden tenen. Stijlicoon Inès de la Fressange droeg een kauwgumroze setje. De Engelse zangeres Rita Ora arriveerde behangen met goudkleurige, oorschelpvormige oorbellen. Actrices waren er ook: Philippine Leroy-Beaulieu die de bitse Sylvie Grateau speelt in Emily in Paris. Natasha Lyonne uit Russian Doll met lakleren hotpants, een truitje met gouden tepels en een malle puntmuts. Hunter Schafer uit Euphoria in een zwart jurkje met gouden kettingen en zwartleren lieslaarzen. Er werd geposeerd, geluchtkust, van champagne genipt en geprietpraat tussen de paspoppen gehuld in de nieuwste haute couture van het huis. Men had het over amazing en sooo good to see you en darling, alles met uitroeptekens, maar er werd amper gepraat over de reden van het samenzijn: de fonkelnieuwe expositie over leven en werk van Elsa Schiaparelli, naamgeefster van het modehuis.

Smeuïg

Het levensverhaal van Schiap is er een uit de categorie ‘smeuïg’. Het begint in Rome, de stad waar ze op 10 september 1890 in het Palazzo Corsini ter wereld kwam als Elsa Luisa Maria Schiaparelli. Haar ouders waren rijke, mondaine intellectuelen: vader Celestino werkte als decaan aan de Universiteit, was gespecialiseerd in oosterse talen en culturen en bestierde de manuscriptenbibliotheek van het Palazzo. Moeder Maria-Luisa Madera de Domenichi kwam uit een aristocratische Napolitaanse familie.

Elsa Schiaparelli in 1938 aan het raam van haar couturesalon aan het Place Vendôme in Parijs. Beeld RMN, François Kollar, Charenton-le-Pont, Médiathèque du Patrimone et de la photographie
Elsa Schiaparelli in 1938 aan het raam van haar couturesalon aan het Place Vendôme in Parijs.Beeld RMN, François Kollar, Charenton-le-Pont, Médiathèque du Patrimone et de la photographie

Die omgeving bracht Elsa al jong in contact met wetenschappers en kunstenaars. Op haar 21ste werd ze toegelaten tot de Universiteit van Rome om er filosofie te gaan studeren. Toen ze rond diezelfde tijd de erotische gedichtenbundel Arethusa uitbracht, waren haar ouders zo geshockeerd dat ze haar naar Londen stuurden om er nanny te worden. Dat vertikte de stronteigenwijze Elsa. Eenmaal in Londen struinde ze societyfeestjes af in zelfgenaaide jurken en ging ze naar lezingen. Tijdens een voordracht van de jonge Bretons-Poolse theosoof (en graaf) Wilhelm Wendt de Kerlor viel ze als een blok voor de blonde spreker, met wie ze zich een dag later verloofde.

Eenmaal getrouwd vertrok het stel naar New York, waar ze in kunstenaarswijk Greenwich Village dadaïsten Francis Picabia en Marchel Duchamp en fotografen Edward Steichen en Man Ray leerden kennen. Omdat de graaf en zijn vrouw het niet breed hadden, moest Schiaparelli werken voor de kost: ze hield beursberichten bij op Wall Street, zocht en verkocht antiek en speelde figurantenrollen. In 1920 werd Schiaparelli’s dochter geboren: Yvonne ‘Gogo’ de Kerlor. Toen ze twee jaar later door de ontrouwe graaf werd verlaten, vertrok Schiaparelli met Gogo, die aan polio leed, naar Europa. Met allerhande baantjes wist ze geld bij elkaar te sprokkelen voor een behandeling van haar dochter in Zwitserland. Zelf ontdekte ze het Parijse nachtleven en raakte ze bevriend met kunstenaars als Pablo Picasso, Jean Cocteau en haar grote idool Paul Poiret, de bekende ontwerper.

Elsa Schiaparelli (rechts) gehuld in een voor die tijd revolutionaire broekrok. Beeld Getty
Elsa Schiaparelli (rechts) gehuld in een voor die tijd revolutionaire broekrok.Beeld Getty

Poirets eigen succes was tanende, maar voor Schiaparelli zag hij een grote toekomst weggelegd. In 1925 werd ze aangesteld als hoofdontwerper van het inmiddels vergeten Maison Lambal, maar Poiret moedigde haar aan voor zichzelf te beginnen. In januari 1927 presenteerde ze haar eerste collectie in haar appartement aan de Rue de l’Université. Het betrof een verzameling handgebreide sweaters met surrealistische grafische patronen die dankzij haar contacten met de hoofdredacteur al snel in de Franse Vogue terechtkwamen.

Een jaar later presenteerde ze een collectie truien met ingebreide grapjes. Vooral de trui met een trompe l’oeil-halsstrik werd een dikke hit tot aan de Verenigde Staten aan toe – met dank aan haar vriendin, de invloedrijke kunstverzamelaar Peggy Guggenheim, die haar voorstelde aan een Amerikaanse importeur. Na een financiële injectie van de zakenman Charles Kahn werd Schiaparelli’s handeltje een serieus bedrijf, en verhuisde haar nieuwe maison naar de Rue de la Paix nummer 4.

Poederdoos van hars en metaal vermomd als draaischijf van een telefoon, ontworpen door Salvador Dalí in
1935. Beeld Schiaparelli Archives
Poederdoos van hars en metaal vermomd als draaischijf van een telefoon, ontworpen door Salvador Dalí in1935.Beeld Schiaparelli Archives

Schiap had nu echt de smaak te pakken. Terwijl haar tijdgenoot Coco Chanel onaangenaam werd verrast door het snelle succes van haar Italiaanse rivaal, tekende Schiaparelli het ene nieuwe truimodel na het andere. Ze maakte versies met tatoeages, Maltezer kruizen en röntgenstralen – allemaal optisch bedrog, uiteraard. Daarna volgden avondjurken, badpakken, jumpsuits, hoeden, schoenen en sjaals. Vooral haar gebreide ‘Madcap’-puntmutsje uit 1931 werd immens populair.

Samenwerkingen met kunstenaars

Het is die diversiteit die Schiaparelli als ontwerper kenmerkt. Niet het uitvinden van een bepaald silhouet of een iconisch kledingstuk, maar juist de veelheid aan kledingstukken en de buitenissigheid van haar creaties, die vaak ontsproten aan samenwerkingen met kunstenaars. Noem een tijdgenoot en ze maakte er iets fraais mee. Jean Dunand, Elsa Triolet, Alberto Giacometti, Jean Schlumberger, Jean-Michel Frank, Raoul Dufy, Jean Cocteau: allen drukten hun artistieke stempel op Schiaparelli’s knopen en sieraden, op etalages en winkelinterieurs, op dessins en hoeden.

Schiaparelli-jurk uit 1937 met kreeftopdruk van de hand van Salvador Dalí, ooit gedragen door Wallis Simpson
 Beeld Philadelphia Museum of Art
Schiaparelli-jurk uit 1937 met kreeftopdruk van de hand van Salvador Dalí, ooit gedragen door Wallis SimpsonBeeld Philadelphia Museum of Art

Belangwekkendste compagnon en vriend voor het leven was de Spaanse schilder (en markies) Salvador Dalí. Hun kruisbestuiving resulteerde onder meer in stof bedrukt met een collage van krantenknipsels over Schiaparelli, een hoed in de vorm van een schoen en een witte jurk met daarop een grote, rode door Dali geschilderde kreeft. Die kreeft stond symbool voor Dali’s angst voor castratie. Een detail dat nog saillanter werd toen Wallis Simpson, de gescheiden Amerikaanse voor wie de Britse Edward VIII zijn koningstitel opgaf, er kort voor hun huwelijk door Cecil Beaton in werd gefotografeerd voor Vogue.

De kreeftjurk staat in het hart van de expositie, die werd gecureerd door museumdirecteur Olivier Gabet en hoofdcurator Marie-Sophie Carron de la Carrière. Het is een klassieke, zorgvuldig en chronologisch opgestelde expositie, verdeeld over twee verdiepingen. Het begin is ijzersterk, met een ruimte die volledig, van vloer tot en met wanden, bekleed is met behang waarop tientallen van Schiaparelli's schetsen staan afgebeeld.

In 1973, het jaar waarin ze in haar slaap overleed, doneerde Schiaparelli de 6.387 tekeningen die ze tussen 1933 en 1955 had gemaakt aan L’Union Française des Arts du Costume. De allereerste vitrine is gewijd aan Schiaparelli’s pompeuze mouwen en surrealistische handschoenen met rode nagels en gouden klauwen. Er zijn portretten te zien van de ontwerpster, zowel geschilderd als gefotografeerd door de grote kunstenaars van haar tijd: Man Ray, Kees van Dongen, Edward Steichen, Teddy Piaz. Tientallen knopen en juwelen staan er uitgestald, flessen waarin haar succesvolle parfums Shocking en Le Roy Soleil werden verkocht, poederdozen, meubelstukken uit de poepsjieke couturesalon die ze in 1935 opende aan de Place Vendôme 21 – drie deuren naast Hôtel Ritz, waar Coco Chanel permanent logeerde.

Inauguratie Biden

Kledingstukken zijn er ook, natuurlijk, al zijn voor een grote overzichtstentoonstelling de volumes en vooral de jaren van herkomst best beperkt. Maar wát er staat en ligt is wel fantastisch: te beginnen met een aantal stuks van Schiaparelli’s mentor Paul Poiret en haar zelfontworpen truien en spencers uit 1927 met ingebreide stropdassen, matrozenkragen en strikken. Daarnaast liggen zwart-witfoto’s van een wat plomp model die ze met een uitgestreken snoet toont. Voor hedendaagse begrippen oogt de mannequin wat gewoontjes in die truien, maar in haar tijd waren simpele truien juist spectaculair en revolutionair.

Euphoria-actrice Hunter Schafer in Schiaparelli couture bij de vernissage van ‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d'Elsa Schiaparelli’ in Parijs. Beeld
Euphoria-actrice Hunter Schafer in Schiaparelli couture bij de vernissage van ‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d'Elsa Schiaparelli’ in Parijs.

Verder zijn het vooral stukken uit 1937, 1938 en 1939 die opgesteld staan, uit collecties waarvoor Schiaparelli zich liet inspireren door onder meer Metamorfosen van Ovidius, circus en muziek. Thema’s die ze vrij letterlijk maar komisch vertaalde in vlinderprints, geborduurde circusolifanten, harlekijnruiten, notenbalkprints en knoopjes in de vorm van harpen. Er worden fragmenten vertoond uit Hollywoodfilms uit de jaren vijftig waarin Mae West, Zsa Zsa Gabor, Marilyn Monroe en Jane Russell gekleed gaan in ontwerpen van Schiaparelli. Uit de oorlogsjaren, die Schiap grotendeels ver van haar salon in de Verenigde Staten doorbracht, is er logischerwijs minder te zien.

Een ander en veel groter hiaat is de periode tussen 1954, toen Schiaparelli in verband met tegenvallende naoorlogse resultaten besloot om haar modehuis te sluiten en 2019, toen de huidige hoofdontwerper van het huis aantrad. En dat terwijl het slapende maison al in 2006 werd aangekocht door Diego Della Valle, de grote man achter de Italiaanse Tod’s-groep. De reden zal zijn dat de tussenpausen die het huis aanstelde weinig modezoden aan de dijk zetten. De grote Christian Lacroix maakte in 2013 weliswaar een eenmalige kleine collectie, maar opvolger Marco Zanini maakte in 2014 slechts twee collecties eer hij weer opstapte, waarna Bertrand Guyon vier jaar bleef plakken, van 2015 tot 2019.

Influencer Chiara Ferragni in een ontwerp van Daniel Roseberry voor Schiaparelli bij de vernissage van ‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d'Elsa Schiaparelli’ in Parijs. Beeld
Influencer Chiara Ferragni in een ontwerp van Daniel Roseberry voor Schiaparelli bij de vernissage van ‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d'Elsa Schiaparelli’ in Parijs.

De bebaarde Texaan Daniel Roseberry, die voor hij de mode inging nog serieuze plannen had om net als zijn vader anglicaans priester te worden, wist het huis wel wakker te kussen. Sinds 2017 showt het merk weer op de officiële Parijse couturekalender, en sinds twee jaar regent het ronkende recensies en worden Roseberry’s moderne citaten uit Schiaparelli’s vocabulaire gulzig gedragen door beroemdheden. Zo zong Lady Gaga bij de inauguratie van Joe Biden het volkslied gehuld in een jurk van Roseberry’s hand.

Op de cocktailparty de avond voor de opening was Roseberry er zelf uiteraard ook, geflankeerd door zijn favoriete model Maggie Maurer: hoogblond, hoogzwanger en net als Elsa Schiaparelli een jolie laide, een onconventionele schoonheid. Door de platformlaarzen met gouden tenen die ze droeg oogde ze als een reuzin, of misschien meer nog als een hippe giraf, die hoog boven de andere glamoureuze gasten uittorende.

Schiap zelf had het vast geweldig gevonden.

‘Shocking! Les Mondes Surréalistes d’Elsa Schiaparelli’, Musée des Arts Décoratifs in Parijs, t/m 22/1/23.

Schiaparelli-mantelpakje met lippendecoraties, gedragen onder een surrealistische schoenhoed uit 1937, bedacht door Salvador Dalí voor zijn vrouw Gaia en uitgevoerd door Schiaparelli, gefotografeerd door Georges Saad voor L'Officiel. Beeld Getty
Schiaparelli-mantelpakje met lippendecoraties, gedragen onder een surrealistische schoenhoed uit 1937, bedacht door Salvador Dalí voor zijn vrouw Gaia en uitgevoerd door Schiaparelli, gefotografeerd door Georges Saad voor L'Officiel.Beeld Getty

Vurige vete

De rivaliteit tussen Coco Chanel en Elsa Schiaparelli was vermaard. Chanel noemde Schiaparelli, die in 1934 als eerste mode-ontwerpster ooit de cover van Time haalde, ‘die Italiaanse kunstenares die kleren maakt’. Elsa noemde Coco ‘die hoedenmaakster’. Tijdens een van de laatste gekostumeerde bals voor de oorlog vroeg Chanel Schiap ten dans en leidde haar richting kandelaar, waar Schiaparelli, die verkleed was als boom, vlam vatte. De brand werd geblust met mineraalwater.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234