Woensdag 29/06/2022

AchtergrondFilm

‘Schandaalregisseur’ Gaspar Noé over zijn meesterwerk ‘Vortex’: ‘De films die mij het meest raken gaan altijd over overleven’

Gaspar Noé. Beeld EPA
Gaspar Noé.Beeld EPA

De Frans-Argentijnse regisseur Gaspar Noé maakte naam met choquerende films als Irréversible en Love. Zijn nieuwste film, Vortex, is nog steeds radicaal, maar ook opvallend ingetogen: een bejaard koppel vecht tegen dementie. ‘Ik wilde een film maken die iets zegt over het einde van het leven’, zegt Noé, die twee jaar geleden een hersenbloeding overleefde.

Ewoud Ceulemans

“Heb je gehuild?”, vraagt Gaspar Noé wanneer ik in zijn Gentse hotelkamer plaatsneem om een kwartiertje te praten over Vortex. Het is een vraag die ik, tot voor het zien van zijn nieuwste film, eigenlijk niet van Gaspar Noé had verwacht, en niet alleen omdat ik bij Noé was aangeschoven in de veronderstelling dat ik de vragen mocht stellen. Het is een vraag die ik simpelweg niet had verwacht van een man wiens films nooit echt om een emotie als ‘ontroering’ leken te draaien, films die eerder op het schandaal leken te mikken dan op de traanklieren.

Dit is de maker van Irréversible, een film die nog vóór het einde van de première in 2002 over de tongen ging vanwege de tien minuten durende, uiterst brutale scène waarin het personage van Monica Bellucci anaal wordt verkracht. Om nog maar te zwijgen van de weinig esthetische sequens waarin een man wordt doodgeslagen met een brandblusapparaat.

Dit is de maker van Enter the Void, een hallucinogeen drama dat eindigt met een shot van een ejaculerende penis, gefilmd vanuit een vagina, en van Climax, een film waarin een groep dansers afdaalt naar de spreekwoordelijke hel en elkaar te lijf gaat na het drinken van met lsd gespikete sangria.

Dit is de maker van Love, een film waarin niet-gesimuleerde seksscènes ongeveer de helft van de speelduur uitmaken. In drie dimensies, dan nog. Een film die zo expliciet was dat in Frankrijk een beweging ontstond om de minimumleeftijd voor toeschouwers op te trekken van 16 naar 18 jaar (met succes), en dat een preutse Russische politicus het werk qua verdorvenheid vergeleek met Adolf Hitlers Mein Kampf.

En dit is de man die me vraagt of ik heb gehuild na het zien van het nieuwste hoofdstuk op zijn cv, Vortex? Het is enigszins onverwacht. Maar eigenlijk niet onlogisch. Zes jaar eerder zei het hoofdpersonage van Love, een aspirant-filmmaker, nog dat hij films wilde maken die voortkwamen uit “bloed, sperma en tranen”. Jarenlang gutsten die eerste twee lichaamssappen van het scherm in Noés films. Met Vortex, een film over een bejaard koppel dat verdwaalt in de doolhof van dementie, begint ook die derde vloeistof te stromen.

Dario Argento en Françoise Lebrun in 'Vortex'.  Beeld rv
Dario Argento en Françoise Lebrun in 'Vortex'.Beeld rv

Hersenbloeding

“Er was een moment waarop ik tegen mezelf zei: ik wil een film maken met bejaarde personages”, vertelt Noé, die 58 jaar geleden werd geboren in Buenos Aires maar dertien jaar later met zijn familie, uit angst voor de militaire dictatuur in Argentinië, naar Parijs verhuisde. “Vooral omdat ik me na films als Irréversible, Enter the Void, Love en Climax – films met hoofdpersonages tussen de 18 en de 30 jaar – begon af te vragen: waarom focus ik me enkel op die generatie? Levenservaring gaat veel verder dan dat. Ik kan films maken over kinderen, over vijftigers of over tachtigers. Ik héb zelfs al films gemaakt over personages die dertig jaar ouder zijn dan ikzelf: Carne en Seul contre tous.

Niet dat Vortex aan die films doet denken. Seul contre tous (1998) was een voortzetting van de kortfilm Carne (1991) en vertelt over een getroebleerde en moordzuchtige slager die probeert om de incestueuze verlangens jegens zijn dochter te weerstaan. De vertelling van Vortex, waarin een naamloze man (Dario Argento) er niet langer in slaagt om zijn dementerende vrouw (Françoise Lebrun) bij te staan, is een stuk minder extreem. Een stuk meer uit het leven gegrepen, ook.

Twee jaar geleden werd Noé immers getroffen door een hersenbloeding. “Het was tijdens de eindejaarsfeesten, ik had wat gedronken, ik had oesters gegeten, ik was uitgeput. En op een zondagmiddag zijn mijn hersenen ontploft. Men heeft me gezegd dat er een grote kans was dat ik zou sterven, en een nog grotere kans dat ik er een handicap aan zou overhouden.”

Noés kaarten lagen goed geschud. Hij overleefde de hersenbloeding. Zonder handicap. “Daarna ben ik gestopt met roken, met witte wijn te drinken”, vertelt de man die ooit naar Peru trok om er te experimenteren met de inheemse drug ayahuasca, als ‘research’ voor de tweeënhalf uur durende trip van Enter the Void. Maar ook na zijn herstel bleef de dreiging van de dood hangen in de lockdowns die de coronapandemie met zich meebracht. “Ik heb aan corona twee mensen verloren die me na aan het hart lagen: Philippe Nahon, de hoofdrolspeler uit Carne en Seul contre tous en (de Argentijnse filmregisseur, EWC) Fernando Solanas, die ik als mijn tweede vader beschouwde – ik ben jarenlang zijn assistent-regisseur geweest. Twee jaar lang leefde ik dus met de alomtegenwoordigheid van de dood. Ik wilde niet nog eens een film maken over jonge gasten die de vreugde van extase ontdekken.”

Toch is het niet zo dat de Frans-Argentijnse filmmaker Vortex maakte “uit noodzaak”, benadrukt hij terwijl hij van zijn glas rode wijn drinkt. “Je huur en je belastingen betalen: dat doe je uit noodzaak. Films maken niet”, zegt hij met een zekere achteloosheid. In zijn stille, monotone stem en met een spreekstijl die het midden houdt tussen mompelen en lispelen en schril afsteekt bij het luide, extreme karakter van zijn oeuvre legt hij uit waarom hij Vortex dan wél heeft gemaakt. “Ik had zin had om een film te maken over mensen als mijn ouders – de mensen die ik het liefste zie, zelfs nu mijn moeder overleden is – en een film die gaat over het overleven van bejaarde mensen.”

Russische roulette

De dood van zijn moeder, enkele jaren voor de release van Climax, had Noé “melancholischer” gemaakt, vertelde hij destijds. Aan zijn inmiddels 88-jarige vader, de invloedrijke Argentijnse schilder Luis Felipe Noé, heeft hij ooit dan weer beloofd om een kinderfilm te maken, omdat die graag zou zien dat het werk van zijn zoon “door het breedst mogelijke publiek” wordt gewaardeerd.

Dat zal bij Vortex nog niet zo zijn. Daarvoor blijft Noés beeldtaal te eigenzinnig, zijn de keuzes die hij maakt te radicaal: meer dan twee uur lang volgen we de twee hoofdpersonages tegelijk, in split screen. Maar feit is dat zijn recenter werk beter wordt onthaald dan de choquerende titels die hem de reputatie van ‘schandaalregisseur’ opleverden. De overlevering wil dat ruim 250 mensen de zaal uitliepen tijdens de première van Irréversible op het Filmfestival van Cannes, twintig jaar geleden, en hoewel hij altijd fervente verdedigers heeft gekend, waren vernietigende kritieken geen uitzondering. ‘Love him or hate him’ was een adagium dat lang van toepassing leek op Noé.

Maar Climax was een scharniermoment. De recensies waren overwegend positief, en het publiek in Cannes bleef netjes zitten, tot aan de aftiteling applaus weerklonk. Nadien vroeg Noé aan een journalist van The Guardian hoeveel mensen naar buiten waren gelopen. Toen die “een stuk of zes” antwoordde, repliceerde de regisseur: “Oh, man, nee, nee, nee! Normaal loopt er een vierde van het publiek buiten!”

Hoe controversiëler zijn films, hoe beter ze scoren, beseft hij. “Irréversible was waarschijnlijk mijn gemeenste, vuilste film en dat was tot nog toe mijn enige commerciële succes”, oreerde hij vorige zomer tegenover The New York Times. Ondertussen groeide Love even uit tot de meest bekeken film op Netflix, en ook daarvoor had Noé meteen een simpele verklaring: “Ik vermoed dat de hele planeet zich twee, drie jaar op die film heeft zitten aftrekken.”

Vortex zal geen box-officerecords breken, maar het is Noés best onthaalde werk tot nu toe, en een artistiek hoogtepunt in zijn loopbaan. Twee dagen na ons gesprek zal de film, “niks minder dan een waarachtig kunstwerk” volgens de festivaljury, de Grand Prix winnen op Film Fest Gent. Toch ziet Noé Vortex niet als de vreemde eend in de bijt, als het op zijn oeuvre aankomt. “De films die mij het meest raken, gaan altijd over overleven, of ze nu om kinderen, tieners of ouderen gaan. Mijn films gaan altijd over mensen die de voordelen en nadelen ontdekken van seks, drugs en liefde. Over mensen die bang zijn om te verdwijnen voor ze hun leven hebben geleefd.”

Die angst lijkt de kleine, met foto’s, boeken en videofilms volgestouwde flat waarin de twee protagonisten van Vortex leven, tot de nok toe te vullen. “Heel oude mensen leven vaak in angst”, legt Noé uit. “Ik heb dat gezien bij mijn moeder. Het is als Russische roulette. Het einde van het leven, dat is nooit vrolijk.”

Gaspar Noé. Beeld NYT
Gaspar Noé.Beeld NYT

Taboe

Noés moeder overleed aan dezelfde kwaal die in Vortex op de deur van het vrouwelijke hoofdpersonage klopt: dementie. De regisseur droeg zijn film op aan “degenen wier hersenen aftakelen voor hun hart”. Noé: “Kijk, met een beetje geluk sterf je aan een hartaanval. Maar een hartaanval is, jammer genoeg, niet voor iedereen weggelegd. Veel mensen sterven aan pijnlijke aandoeningen die járen duren. Of ze worden seniel. Voorbij de zeventig jaar krijgt een op de zes personen te maken met het begin van seniliteit. Op nog latere leeftijd wordt dat gaandeweg een op de drie personen. Uiteindelijk komt het hierop neer: hoe ouder mensen worden, hoe meer seniliteit.”

Hij neemt een slok van zijn glas rode wijn en vertelt verder. “Ik heb geprobeerd een eerlijke en ontroerende film over dit onderwerp te maken, met herkenbare personages. Dit is misschien wel die ene film van dit jaar die over ouderdom gaat, want blijkbaar is het een taboe-onderwerp.”

Dementie is nochtans “alomtegenwoordig”, heeft Noé zelf vastgesteld. “Iedereen heeft er schrik van. Maar je ziet het heel weinig in films. Er zijn misschien één of twee films per jaar die tonen dat het bestaat. Films zoals Amour – dat is een geweldige film. Het staat niet in verhouding tot de werkelijkheid. Het zou om 25 procent van alle films op de markt moeten gaan. Maar ja, er zijn in elk land ongeveer twee of drie bankovervallen per jaar. En films over bankovervallen zie je overal. Films over pijnlijke onderwerpen die in werkelijkheid omnipresent zijn, daarentegen, zijn ondervertegenwoordigd.”

En dat kunnen we alleen maar betreuren, als je bedenkt hoe krachtig en meeslepend Vortex is. “Ik wilde een film maken die iets zegt over het einde van het leven. Over afscheid en alle complicaties die daarbij komen kijken. Het is een survivalfilm, zoals Apocalypto of Deliverance. Je kunt de film lezen als een thriller: hoe gaan die personages hieruit komen?”

Het is, tot slot, vintage Noé om zijn film te vergelijken met andere films, en dan op zo’n eigenzinnige manier dat hij een dementiedrama als Vortex in één adem noemt met brute thrillers die zich in de wildernis afspelen. De Argentijnse cineast uit Parijs is immers een filmfreak die zijn invloeden, van 2001: A Space Odyssey tot het verzameld werk van Luis Buñuel, als een spons opzuigt, en een van de grootste bronnen van spijt in zijn leven is, naar eigen zeggen, dat hij kaal werd vooraleer hij zich ooit de hanenkam van Robert De Niro in Taxi Driver aanmat.

Het mannelijke hoofdpersonage van Vortex lijkt dezelfde obsessie voor cinema te hebben: de muren van zijn appartement zijn versierd met affiches van klassiekers als Metropolis, en de hele film door werkt hij naarstig aan een lijvig boek over de connectie tussen films en dromen: een boek waar Noés vaak surreële oeuvre niet in zou misstaan. Maar de grootste knipoog in Vortex ligt erin dat de man gespeeld wordt door Dario Argento, de Italiaanse cultregisseur van films als Profondo rosso en Suspiria.

“Al dertig jaar bezoeken we elkaar regelmatig”, vertelt Noé me als ons kwartiertje bijna om is. “Ik voel me heel erg op mijn gemak bij hem. En het was mijn droom om Dario en Françoise samen te brengen. Hij is een legende, maar daar draait het niet om. Het draait erom dat hij zo ongelooflijk charismatisch is als hij praat, als hij beweegt. Hij is nooit acteur geweest, maar hij is niet geïntimideerd door camera’s, integendeel, hij voelt zich heel erg op zijn gemak. En hij weet hoe mise-en-scène werkt. Als ik zei: ‘We doen nog een take’, zei hij soms: ‘Nee hoor, de vorige was goed. Kijk maar.’ En dan heeft hij nog gelijk ook.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234