Zondag 22/05/2022

AnalyseShakespeare en geweld

‘Shakespeare was een beetje de Tarantino van zijn tijd.’ Waarom geweld in ‘Macbeth’ en co. zo blijft fascineren

De dood van Gruoch/Lady Macbeth in 'Billy's Violence' van Jan Lauwers/Needcompany. Beeld Maarten Vanden Abeele
De dood van Gruoch/Lady Macbeth in 'Billy's Violence' van Jan Lauwers/Needcompany.Beeld Maarten Vanden Abeele

‘Aan het prikken van mijn duimen, voel ik boosheid hierheen struinen.’ William Shakespeare was in zijn tragedies niet vies van een geut griezel of een portie geweld: dat blijkt uit Joel Coens nieuwe film The Tragedy of Macbeth, en uit de Needcompany-voorstelling Billy’s Violence. ‘Als je naar Shakespeare gaat kijken, wéét je dat het brutaal zal zijn.’

Ewoud Ceulemans

It will have blood, they say: blood will have blood.” Het is Macbeth die het uitspreekt in het derde bedrijf van Shakespeares gelijknamige tragedie, nadat hij is bezocht door de geest van zijn vermoorde vriend en rivaal Banquo. Maar het had evengoed de leuze kunnen zijn die William Shakespeare ingekaderd boven zijn schrijftafel had hangen: bloederigheid en geweld, en de vicieuze cirkel die eruit ontstaan, vormen een rode draad in veel van zijn tragedies. Dat blijkt ook 415 jaar na de première van Macbeth: Joel Coen bewerkte de tragedie tot de film The Tragedy of Macbeth, terwijl het Brusselse gezelschap Needcompany de violente uitspattingen van de bard onder de theatrale loep legt in Billy’s Violence, waarin een tiental tragedies worden gedestilleerd in één gewelddadige scène.

“Zeker de tragedies van Shakespeare bevatten gigantisch veel geweld”, zegt Frank Albers, professor Engelse literatuur en Shakespeare-kenner (Universiteit Antwerpen). “En dat geweld werd niet alleen gesuggereerd, maar ook op scène getoond. In Macbeth vindt een kindermoord plaats op scène. Dat is niet alledaags: toen niet, maar vandaag ook niet.”

Het titelpersonage van Macbeth (in de film vertolkt door Denzel Washington) vermoordt, onder invloed van zijn vrouw Lady Macbeth (Frances McDormand), de Schotse koning om zelf de troon op te eisen. Het is het begin van een vicieuze cirkel van bloedvergieten, maar het is net die premisse die Joel Coen, die voor het eerst een film maakt zonder inbreng van zijn broer Ethan, overhaalde om zich aan een Shakespeare-verfilming te wagen. Want Macbeth is “een moordverhaal, over een koppel dat een moord beraamt”, vertelde Joel Coen, die met zulke thema’s aan de slag ging in films als Blood Simple en The Man Who Wasn’t There, in de LA Times. “Ik voelde dat ik op vertrouwd terrein was.”

Denzel Washington en Frances McDormand in ‘The Tragedy of Macbeth’. Beeld AP
Denzel Washington en Frances McDormand in ‘The Tragedy of Macbeth’.Beeld AP

Ook voor Needcompany-bezieler Jan Lauwers is Shakespeare bekend terrein. Hij bewerkte eerder al tragedies als King Lear, Antony & Cleopatra, Julius Caesar en, jawel, Macbeth. “Ik had met Milo Rau (theatermaker en artistiek leider van NTGent, EWC) gesproken, en hij zei: je kunt vandaag geen klassiekers meer spelen. Maar ik heb dat altijd tegengesproken. Ik denk dat je nu juist wél die klassiekers moet spelen en bestuderen, om te bekijken: is onze maatschappij wezenlijk veranderd? Is onze maatschappij gewelddadiger dan vroeger?”

Lauwers vroeg zijn zoon, schrijver en dichter Victor Afung Lauwers, om met de tragedies van Shakespeare aan de slag te gaan. Het resultaat is een aaneenschakeling van een tiental scènes, die het geweld uit evenveel tragedies samenballen: een van alle anekdotiek ontdane keten van drama en dood. “Er zijn veel dimensies bij Shakespeare, zoals zijn manier van schrijven, die gedateerd zijn”, zegt Victor Lauwers. “Wij verdragen het als publiek niet meer zo goed om die monologen te horen. Om conflict te creëren in de dialogen, neem je best de langdradigheid eruit. Het gaat mij ook meer om emotioneel geweld dan fysiek geweld.”

Trigger warning

Toch is Billy’s Violence niet voor doetjes. Temeer daar de twee generaties Lauwers er in de eerste plaats geweld tegen vrouwen uitlichten, en elke scène de titel van een vrouwelijk personage draagt. Othello wordt Desdemona. Romeo & Juliet wordt Julia. Het uiterst brutale Titus Andronicus wordt Lavinia, het personage dat door twee mannen wordt verkracht, waarna ze haar tong uitrukken en haar handen afhakken opdat ze het niet verder vertelt. “Voor mij was het belangrijk om te zien wat Shakespeare vandaag betekent,” vertelt Jan Lauwers, “ook als het op dat misogyne aankomt. Dat is een belangrijk thema vandaag, daarom heeft Victor dat naar voren gebracht. Het is noodzakelijk om het zo te doen.” Victor Lauwers: “Het is niet omdat je een misogyne scène schrijft, dat je als mens ook misogyn bent. Als mensen vandaag zeggen dat Shakespeare een misogyne schrijver was, ben ik daar niet van overtuigd.”

Het noopte het Kaaitheater er wel toe om in oktober een trigger warning bij Billy’s Violence te plaatsen. “Opgelet: deze voorstelling bevat scènes met naaktheid en geweld (tegen vrouwen).” Jan Lauwers: “Daar ben ik heel boos om geweest. Zo’n trigger warning is goedbedoeld, maar het slaat de bal mis. Er stond eerst ook ‘bloederig’ geweld. Het Kaaitheater wilde duiding geven, en dat mag, maar doe het dan objectief: gebruik geen adjectieven. Je hoeft niet strenger te zijn dan Netflix. Als je een kaartje koopt voor het theater, maak je een deal met de maker dat in de zaal alles kan. Niemand hoeft het eens te zijn met wat wij tonen, mensen mogen naar buiten gaan. Maar als je naar Shakespeare gaat kijken, wéét je dat het brutaal zal zijn. Op Billy’s Violence is overigens goed gereageerd. En de zaal was uitverkocht. Er is een groot publiek dat graag de extremen opzoekt.”

Dat was ook in Shakespeares eigen tijd al zo. De reden dat zijn tragedies zo veel agressie bevatten, is omdat er een publiek voor was, weet Albers. “Shakespeare was soms een beetje de Quentin Tarantino van zijn tijd. Hij choqueerde vaak. Hij zocht de grenzen op van het acceptabele, het voorstelbare, het ‘normale’. Dat maakt hem vandaag nog interessant en relevant.”

Victor (links) en Jan Lauwers. Beeld Maarten Vanden Abeele
Victor (links) en Jan Lauwers.Beeld Maarten Vanden Abeele

Commercieel

Bovendien waren Shakespeares tijdgenoten wel wat gewend. “Shakespeare leefde in een heel gewelddadige stad”, legt Jan Lauwers uit. “Het Londen van toen was gewelddadiger dan Molenbeek (waar Needcompany is gevestigd, EWC) nu.” Victor Lauwers: “De hoeveelheid geweld die Shakespeare gezien moet hebben, moet onvoorstelbaar zijn.” En dat geldt dus ook voor de mensen die The Globe, Shakespeares theater, bezochten. Jan Lauwers: “Shakespeare werd geconfronteerd met hondengevechten voor de inkom van zijn theater. Hij moest de mensen naar binnen krijgen: hij moest het vermaak dat op straat plaatsvond, in zijn zaal krijgen. Hij dacht dus ook commercieel.”

Albers bevestigt dat. “Shakespeare was ook een zakenman. Zijn toneelwerk is duidelijk beïnvloed door zijn commerciële belangen en ambities. En als we het over geweld hebben, is er niet zoveel veranderd: geweld verkoopt. Er is een publiek voor. Maar bij Shakespeare is geweld zelden gratuit. Het dient altijd om iets te illustreren. Ook in Macbeth, dat extreem gewelddadig is. Daar past het bloedvergieten in Shakespeares analyse van wat ambitie eigenlijk is: dat is de hoofdfocus van Macbeth en een van de redenen waarom het stuk ook vandaag nog fascineert. Het toont dat het verlangen naar macht een proces van geweldpleging en vergelding ontketent dat niet meer te stoppen is, ook niet wanneer die macht is verworven. Eenmaal je aan de sirene van de macht gehoor geeft, kan je niet meer terug. Dat is de les van Macbeth.”

De Japanse filmmaker Akira Kurosawa doopte zijn Macbeth-bewerking niet toevallig Throne of Blood, en bloed is ook zéér aanwezig in Gruoch, de indrukwekkende apotheose van Billy’s Violence (Gruoch is de geschiedkundige naam van Lady Macbeth). In Joel Coens The Tragedy of Macbeth is dezelfde scène een stuk soberder in beeld gebracht, maar de vicieuze cirkel van dood en geweld die Macbeths machtshonger genereert, blijft aanwezig: het zwart-witte kleurenpalet, het schaduwspel van licht en donker en de strakke, kale decors van Coens bewerking brengen zowel Duits-expressionistische films van een eeuw geleden als Amerikaanse film noirs uit de jaren 40 en 50 in herinnering: niet toevallig filmgenres die steunen op waanzin en morele verdorvenheid.

Bovendien koos Coen er dan wel voor om Shakespeares tekst grotendeels te bewaren en de film niet opzichtig naar het heden te verplaatsen, maar tegelijk druipt de geschiedenis ook niet van zijn interpretatie. “Abstract”, noemt hij het zelf in de LA Times. “Het was nooit mijn intentie om de realistische kant op te gaan. Het moest meer bij een droom aanleunen.”

Zo zet The Tragedy of Macbeth ook de tijdloze waarde van Shakespeares werk in de verf. “Shakespeare is een canonieke schrijver, ook voor onze generatie. Hij zal voor de rest van onze geschiedenis relevant blijven”, zegt Victor Lauwers. “Zoals men zegt: in Shakespeare leest de toeschouwer zichzelf.” Het doet je afvragen in welke mate het geweld uit zijn tragedies nog resoneert in de wereld van vandaag. Jan Lauwers: “Is onze maatschappij vandaag gewelddadiger dan vroeger? Als je Shakespeare bewerkt, kom je al snel tot de conclusie dat dat niet zo is. Maar er is vandaag een ander soort geweld. Sociale media zijn heel gewelddadig, hoor ik – je zult vandaag maar viroloog zijn, of politicus.”

We’ve come a long way sinds de tijd waarin Shakespeare schreef”, besluit ook Albers. “Maar kijk naar de genocide op de Rohingya in Myanmar, of naar de folteringen in Guantánamo Bay. Dat is óók institutioneel geweld. Het gebruik van geweld is nu eenmaal des mensen.” En dat wist ook William Shakespeare. Blood will have blood.

The Tragedy of Macbeth (★★★★☆), nu in de bioscoop en op Apple TV+.
Billy’s Violence, 10 en 11 februari in Concertgebouw, Brugge, 18 en 19 maart in NTGent. De tekst Billy’s geweld (15 euro) is verschenen bij Bebuquin.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234