Dinsdag 25/01/2022

TentoonstellingThuis bij Jordaens

Thuis bij Jordaens: alleskunner die zijn klanten gaf wat ze wilden. Tot zeventiende-eeuwse versie van ‘FC De Kampioenen’ toe

Het Midasoordeel, ca. 1640. Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen
Het Midasoordeel, ca. 1640.Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen

Voor het eerst sinds de zeventiende eeuw kan je de pronkkamer van de Antwerpse zeventiende-eeuwse meester Jacob Jordaens bezoeken. Je moet er alleen voor naar Haarlem.

Jonas Mortier

Thuis bij Jordaens is pas de eerste monografische tentoonstelling van Jacob Jordaens in Nederland. Dat is opvallend, aangezien Jordaens de meest noordelijk georiënteerde was van de grote Drie, de drie tenoren van de Antwerpse barokke schilderkunst, samen met Rubens en Van Dyck. Jordaens had nochtans een uitgebreid netwerk in Nederland, zijn familie woonde er en op latere leeftijd zou hij zich zelfs bekeren tot het calvinisme. Het was dus hoog tijd voor een tentoonstelling als deze.

De fijne selectie schilderijen komt uit de immense collectie van The Phoebus Foundation, de kunststichting van Fernand Huts, onder leiding van Katharina Van Cauteren. Deze leende voor de gelegenheid achtentwintig exceptionele werken van Jordaens uit, waarvan een groot aantal nu pas voor het eerst te zien is voor het grote publiek. De tentoonstelling is onderverdeeld in verschillende kamers, eentje met mythologische thema’s, eentje met religieuze taferelen en één met genretaferelen, thema’s uit het dagelijks leven dus. Jordaens komt eruit naar voren als een alleskunner, die zowel de intriges van de goden als het dagelijks leven van de burger met evenveel gemak weet af te beelden.

Psyche ontvangt de beker van onsterfelijkheid op de Olympus (plafondstuk), ca. 1652. Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen
Psyche ontvangt de beker van onsterfelijkheid op de Olympus (plafondstuk), ca. 1652.Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen

FC De Kampioenen

Waar Rubens voornamelijk voor kerk en adel werkte en Van Dyck de elite portretteerde, sprong Jordaens in het gat in de markt: hij schilderde voor de rijke burgerij. Zijn doeken zijn dan ook op hun maat gemaakt. Curatrice Katharina Van Cauteren: “Jacob Jordaens is een gewiekste ondernemer en kent zijn publiek door en door. Hij geeft zijn klanten wat ze willen: mals naakt, want sex sells. En humor, vaak onder de vorm van echte billenkletsers. Zijn schilderijen zijn de zeventiende-eeuwse versie van FC De Kampioenen.” Net als De Kampioenen wordt hij waanzinnig populair. Van Cauteren: “Jordaens slaagt erin om zichzelf tot een sterk merk te maken. Een schilderij van Jordaens was voor de eigentijdse toeschouwer net zo herkenbaar als een handtas van Louis Vuitton vandaag. Dat legt hem geen windeieren. Jordaens wordt één van de rijkste inwoners van Antwerpen.”

Eén van de hoogtepunten op deze tentoonstelling is het portret van zijn dochter Elisabeth. Jordaens had zijn atelier thuis en dus belandden zijn dochter, schoonmoeder en andere familieleden makkelijk op zijn doeken. Ook in het geweldige doek Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen is de familie Jordaens te herkennen: we zien zijn vrouw, schoonvader en -moeder en wellicht de eigen kinderen. Het past perfect bij de burgerlijke waarden die Jordaens met zijn publiek deelde: Jordaens was een familie- én een zakenman.

Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen, ca. 1640 – 1645. Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen
Zo de ouden zongen, zo piepen de jongen, ca. 1640 – 1645.Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen

Vol zelftwijfel

Als kunstenaar moet Jordaens dan weer een zoekende, rusteloze ziel geweest zijn. Hij kon tot tientallen jaren na de eerste penseelstreek aanpassingen blijven aanbrengen. Sven Van Dorst, hoofd van het restauratieatelier van The Phoebus Foundation: “Hij kon het gewoon niet laten zijn eigen werk constant te herwerken, aan te passen of gewoon compleet te overschilderen. Dat maakt hem menselijk. Onder al zijn bravoure, zat Jordaens evengoed vol zelftwijfel.” Een bijzonder voorbeeld is het doek Triomferende Christus en de negen boetelingen. Moderne scantechnieken hebben blootgelegd dat het doek in oorsprong een naakte vrouw afbeeldde die onder een baldakijn ligt. Zuinig als hij was, heeft Jordaens het doek later herwerkt tot het Bijbels verhaal van de titel, waarbij het baldakijn de mantel van Christus werd.

Het enige echte hoogtepunt van de expositie is echter de gereconstrueerde pronkkamer met de plafondstukken en deurpanelen die Jordaens eigenhandig ontwierp en schilderde voor zijn Antwerpse woning. Hier kom je écht ‘thuis bij Jordaens’. De pronkkamer was de beste kamer in het woonhuis en atelier van Jordaens aan de Antwerpse Hoogstraat, waar hij een staaltje van zijn kunnen liet zien aan de eerbiedwaardige gasten en potentiële klanten die bij hem over de vloer kwamen. De negen plafondstukken en twee deurpanelen zijn helaas de enige stukken die de tand des tijds hebben overleefd. De rest van de kamer wordt subtiel geëvoceerd met licht en schaduw of aangevuld met wél teruggevonden ontwerptekeningen.

Trompe l’oeil voor gevorderden

De pronkkamer van Jordaens blijkt één groot feest van optische illusies geweest te zijn. Het plafond is in een duizelingwekkend perspectief geschilderd, waardoor het net is alsof je door een glazen vloer naar een hogere verdieping kijkt, waar de goden lief en leed met elkaar delen. Hij schildert er een pispot die elk moment naar beneden lijkt te zullen donderen, in de rest van de kamer schildert hij openslaande deuren waarachter een koppeltje dag komt zeggen, wat verderop lijk je zicht op een onbestaande tuin te krijgen. Het is trompe l’oeil voor gevorderden. Een totaalkunstwerk zoals dit is redelijk uniek, want het zou snel verdrongen worden door de hype van de kunstkamers, waarbij de schilderijen en masse tegen de muren werden opgehangen.

Jordaens’ pronkkamer vindt momenteel onderdak in het museum van tijd- en zielsgenoot Frans Hals, maar het is de bedoeling om haar ooit te kunnen tentoonstellen in het Jordaenshuis in Antwerpen zelf, dat helaas niet altijd even goed bewaard en bestierd is. Tot die tijd is hij noodgedwongen thuis on the road.

Thuis bij Jordaens, van 15 oktober tot 31 januari, Frans Hals Museum

Slapende Antiope benaderd door Jupiter, 1660. Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen
Slapende Antiope benaderd door Jupiter, 1660.Beeld The Phoebus Foundation, Antwerpen
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234