Zondag 25/09/2022

Recensie

Tommy Wieringa's 'De dood van Murat Idrissi': haar 'ja' was zijn doodvonnis

null Beeld © Igor Gonzalo Sanz
Beeld © Igor Gonzalo Sanz

Met De dood van Murat Idrissi plaatst Tommy Wieringa opnieuw zijn zoeklicht op migratie. Een indringende roman over ontheemding en mensensmokkel, die soms iets te schematisch blijft om helemaal te overtuigen.

Dirk Leyman

Tientallen illegale gelukzoekers die verdrinken in de Middellandse Zee na een riskante overtocht met een gammel bootje. Vluchtelingenlijken langs de Spaanse snelwegen, uit de auto gemikt na mislukte missies van mensensmokkelaars.

Tegenwoordig is het voortdurende inferno aan de grenzen van Fort Europa geen frontpaginanieuws meer, tenzij er een iconisch Aylan-beeld uit valt te distilleren. Steeds vaker verschansen deze berichten zich in een verloren hoekje van de krant, als de paria's van de actualiteit.

De Nederlandse auteur Tommy Wieringa (°1967) raakte een tiental jaar geleden gebiologeerd door zo'n korte nieuwstijding over fataal afgelopen mensenhandel in Spanje. Nu pas vond hij de gepaste bedding om er een compacte roman over te schrijven. In De dood van Murat Idrissi vertelt Wieringa het verhaal van Ilham en Thouraya, twee Nederlands-Marokkaanse meisjes die van de regen in de drop belanden. Op vakantie met een gehuurde auto in hun herkomstland worden ze - zonder al te veel tegenstribbelen - voor de kar gespannen van mensensmokkelaars. De gladde ritselaar Saleh, 'geboren voor de informele economie', haalt hen over om tijdens de terugreis een Marokkaanse gelukzoeker in hun kofferbak mee te nemen.

null Beeld RV
Beeld RV

Maar tijdens de ferryovertocht tussen Tanger en Algeciras loopt het mis. Bij aankomst blijkt de 19-jarige Murat gestikt. De smokkelaars kiezen, samen met het beloofde geld, onmiddellijk het hazenpad. Hoe raken de wanhopige, berooide meisjes van het lijk af?

Benauwend

Wieringa volgde de Spaanse rechtszaak over de twee vriendinnen in 2004 van nabij en zou het duo aanvankelijk zelfs interviewen. Dat is er nooit van gekomen. Maar de geschiedenis bleef in zijn hoofd rondspoken en is nu uitgegroeid tot een soort appendix bij Dit zijn de namen (2012), waarin hij het vluchtelingenthema in een veel wijdvertakter, haast apocalyptisch epos goot. "Verhalen die uit de werkelijkheid tevoorschijn komen, hebben een langere aanloop nodig voordat ze fictie kunnen worden, er moet heel veel water overheen stromen voor het de juiste slijtage heeft", zei Wieringa over zijn werkwijze in een interview met De Standaard.

Hij opent zijn roman met een nogal hooggestemd fresco waarin hij het ontstaan van de Middellandse Zee en de Straat van Gibraltar, die duivelse, woelige zee-engte, evoceert. Stilistisch roffelt Wieringa hier vol op het orgel. Maar na deze beeldrijke ouverture ontspint zich een benauwend verhaal, waarvan we al bij de aanvang de afloop kennen. Op slag wordt de verteltoon soberder en strakker, in korte zinnen met voortstuwende capaciteiten en slechts sporadisch een lyrische oprisping.

We lezen hoe Ilham en Thouraya - getriggerd door geldgebrek -- haast blindelings in de netten verstrikt raken van Saleh, de jongen met 'zijn heerszuchtig krullende mond': 'Zes weken zijn ze weg geweest, twee weken langer dan de bedoeling was. Er waren problemen. Omstandigheden.'

Het vergt iets meer tijd om de twijfelzuchtige Ilham te overtuigen van de dubieuze smokkeloperatie, terwijl de ondernemende Thouraya uit schaamtelozer, opportunistischer hout is gesneden. Zij maalt er niet om haar lichaam aan mannen aan te bieden als ze er een voordeeltje uit kan halen.

Wieringa toont met behulp van vinnige dialogen hoe kleine, met amper een hoofdknik bevestigde beslissingen verstrekkende en dramatische gevolgen hebben. Of zoals Ilham bedenkt: 'Zij heeft het leven van Murat Idrissi genomen. Ze heeft het genomen door toe te stemmen. Haar 'ja' was zijn doodvonnis. Een ziel voor een ziel: symmetrische vergelding.'

Kilometer na kilometer neemt haar wroeging toe.

De dood van Murat Idrissi voltrekt zich onder de loden hitte van de dorre Zuid-Spaanse vlakten en tegen het decor van transithavens, snelwegen, baanrestaurants en Etaphotels. Wieringa plaatst een haast verschroeiende stolp van doem over zijn personages, zeker in de slotsequens. De pestilente lijkgeur van Murat, die zich zelfs in hun kleren en haar vastzet, dwingt Ilham en Thouraya tot handelen. 'Een dood lichaam dat hen met zijn geur half het dodenrijk mee insleurde. (...) Het moest gebeuren, ze moesten van hem af, omdat hij al daar hoorde en zij nog hier.'

Hompelaars en hosselaars

Is ook hun leven daarmee voorgoed vergooid? Aan de choreografie van het noodlot valt kennelijk niet te ontkomen.

Wieringa werpt niet alleen een nietsontziende blik op de schemerzone van 'de hompelaars' en de hosselaars, gewiekste lieden die in een oogwenk munt slaan uit het eeuwige verlangen naar een beter leven.

De roman slaat ook spijkers met koppen over ontheemding. Ilham en Thouraya zijn Marokkaanse meisjes die nergens meer thuishoren. Op reis in hun herkomstland voelen ze zich misplaatst, in Nederland blijven ze tweederangsburgers, hoe smachtend graag ze er ook bij willen horen. Daarbovenop pogen ze tevergeefs aan de knellende familiebanden te ontsnappen. Duivelse dilemma's waaruit geen uitweg mogelijk lijkt.

Tenzij je erbij neerleggen. 'Ze was soms niet ver verwijderd van overgave - ze hoefde alleen maar te knikken en haar bestaan zou vorm krijgen. Voor ze het wist, stond er een Marokkaans-Neder-landse man voor haar, had ze hennatatoeages en was ze een buik op poten', bedenkt Ilham.

Hier had je meer over willen lezen, waardoor het boek soms een te schetsmatige indruk nalaat. Het belet niet dat De dood van Murat Idrissi een beheerst vertelde roman is die je behoorlijk van je melk brengt. Waarmee Wieringa en passant opnieuw bewijst hoe krachtig het tonicum van de literatuur kan zijn en een begaafde schrijver uit één casestudy universele thema's weet te puren.

Tommy Wieringa, De dood van Murat, Hollands Diep, 126 p., 16,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234