Donderdag 11/08/2022

AchtergrondCinema

U kan nu gaan kijken naar de ‘beste film aller tijden’: ‘Tokyo Story’ van een meesterlijke regisseur die aan herwaardering toe is

Een scène uit 'Tokyo Story', de beste film aller tijden volgens een wereldwijde regisseursbevraging. Beeld Lumière
Een scène uit 'Tokyo Story', de beste film aller tijden volgens een wereldwijde regisseursbevraging.Beeld Lumière

Yasujiro Ozu wordt weleens de meest Japanse van de 20ste-eeuwse regisseurs genoemd, maar in werkelijkheid is hij de meest universele. Zoals blijkt uit de vier films die nu gerestaureerd in roulatie komen. Daarbij Tokyo Story, volgens een poll onder 358 regisseurs uit de vier windstreken de beste film aller tijden.

Christophe Verbiest

Het Britse maandblad Sight & Sound peilt al sinds 1952 elk decennium naar de beste film aller tijden. Eerst alleen bij journalisten en academici, sinds 1992 ook bij regisseurs. In de poll van 2012 - op die van 2022 is het wachten tot het najaar - sprong Tokyo Story naar de eerste plek en gaf hij Citizen Kane en 2001: A Space Odyssey flink het nakijken. Bij de journalisten eindigt de film sinds 1992 eenmaal op de vijfde en tweemaal op de derde plek. Toch is regisseur Yasujiro Ozu een naam die alleen bij doorgewinterde cinefielen een belletje doet rinkelen. Jammer, want zijn subtiele familieportretten zijn erg toegankelijk. Dat kan u deze zomer in de bioscoop ontdekken, want Tokyo Story en drie andere prachtfilms van hem uit de jaren 50 (The Flavor of Green Tea over Rice, Early Spring en Tokyo Twilight) zijn heruitgebracht in een gerestaureerde versie.

Ozu, geboren op 12 december 1903 en op de dag af 60 jaar later overleden, bevindt zich voor het gros van het filmminnende publiek nog altijd waar hij in de jaren 50 stond: in de schaduw. In dat decennium brak de Japanse cinema uit zijn nationale cocon en veroverde via festivals de rest van de wereld. Het breekijzer was Akira Kurosawa’s Rashomon die de Gouden Leeuw en een Oscar won. Ozu werd overvleugeld door nog een andere generatiegenoot, de ondertussen in de vergetelheid gesukkelde Kenji Mizoguchi. Ozu werd niet geholpen door de studio waarvoor hij werkte, Shochiku, die aanvankelijk amper moeite deed om diens films buiten het land van de rijzende zon te slijten.

Daar waar zijn twee landgenoten voor hun werk vrijelijk in hun nationale geschiedenis doken en zowel Dostojevski als Shakespeare adapteerden, koos Ozu steevast voor zelfgeschreven, contemporaine verhalen. In zijn werk focust hij op fundamentele levensvragen. Geboorte en overlijden, of de overgang van jeugd naar volwassenheid zijn alomtegenwoordig, net als de botsing tussen traditie en moderniteit. Die vragen onderzoekt hij telkens in de context van een familie waarin een conflict losbrandt.

Droefenis en scherts

In Tokyo Story trekt een bejaard echtpaar van het platteland naar Tokio om hun kinderen te bezoeken. Maar die hebben het razend druk. In tegenstelling tot de weduwe van hun overleden zoon. Zij vangt haar schoonouders op met liefde en warmte die de twee niet van hun kinderen krijgen. De conflicten, verlangens en ontgoochelingen die heen en weer stuiteren tussen generaties lijken op het eerste gezicht bepaald door typisch Japanse mores, maar wie een beetje verder kijkt ontdekt voor elkeen heel herkenbare gevoelens, zoals verdriet, pijn en geluk.

In The Flavor of Green Tea over Rice en Early Spring zijn die emoties vooral verbonden aan spanningen binnen een huwelijk. Net als Tokyo Story zijn het bitterzoete tragikomedies waarin zowel de droefenis als scherts in pasteltinten gepenseeld zijn. Van het kwartet rereleases is Tokyo Twilight het buitenbeentje. Ozu’s laatste film in zwart-wit handelt over twee zussen wier moeder uit hun leven is verdwenen toen ze nog kind waren, een trauma dat ze als volwassene nog niet verwerkt hebben. De toon is een stuk donkerder dan we van Ozu gewend zijn.

In 'Tokyo Story' trekt een bejaard echtpaar van het platteland naar Tokio om hun kinderen te bezoeken. Maar die hebben het razend druk. In tegenstelling tot de weduwe van hun overleden zoon. Zij vangt haar schoonouders op met liefde en warmte die de twee niet van hun kinderen krijgen.  Beeld RV
In 'Tokyo Story' trekt een bejaard echtpaar van het platteland naar Tokio om hun kinderen te bezoeken. Maar die hebben het razend druk. In tegenstelling tot de weduwe van hun overleden zoon. Zij vangt haar schoonouders op met liefde en warmte die de twee niet van hun kinderen krijgen.Beeld RV

Stilistisch is Tokyo Twilight nochtans vintage Ozu. Zo universeel als zijn thematiek is, zo uniek is zijn visuele aanpak. Ozu is namelijk een van de weinige regisseurs die een volstrekt originele, uit de duizenden herkenbare visuele stijl ontwikkeld hebben. Die was nog afwezig toen hij eind jaren 20 begon te regisseren, duidelijk onder invloed van Hollywood. Zo kon (wou?) Ozu niet verbergen dat hij een groot bewonderaar was van John Ford. Maar met het vorderen van de jaren - film na film een beetje meer - transformeerde hij die klassieke mise-en-scène naar een voor hem karakteristieke variant ervan. Die is een samenspel van elementen: een ruime scherptediepte, een camera die zo goed als nooit beweegt én voortdurend op ooghoogte van de personages gepositioneerd staat, ook als die op een tatami zitten.

Over de as

Maar het meest opmerkelijke is dat Ozu - hier wordt het wat technisch - voortdurend over de zogenaamde as springt. Simpel gesteld: in een klassieke mise-en-scène blijft de camera aan dezelfde kant van de dramatische as, meestal is dat de kijkrichting tussen twee personages. De camera nu aan deze, dan aan gene kant van de as plaatsen heeft een desoriënterend effect op de kijker. Die begrijpt daardoor minder snel hoe de ruimte in elkaar zit en wat de visuele communicatie tussen de personages is. Eenmaal je eraan gewend bent, is het genieten van Ozu’s visuele fantasietjes. Ongelooflijk welke betekenis hij daardoor aan een eenvoudig object als een vaas kan geven. Al geldt voor het visuele wat voor zijn verhalen opgaat: nooit extravagant, altijd getemperd, op het flegmatieke af.

Zelf vond de bescheiden Ozu zich helemaal niet zo’n bijzondere regisseur, laat staan kunstenaar. “Ik ben als een tofuverkoper”, zei hij ooit. “Ik heb voedzame maar doodnormale waren in de aanbieding.” Dan toch zéker de beste tofu ter wereld.

Tokyo Story, The Flavor of Green Tea over Rice, Early Spring en Tokyo Twilight lopen nu in de bioscoop.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234