Zaterdag 02/07/2022

ExpoDen Haag

Van koekblikken tot topless vrouwen: de uitzinnige stijl van Alphonse Mucha

null Beeld DM
Beeld DM

Alphonse Mucha (1860-1939) werd in een klap beroemd met zijn typische art-nouveaustijl. Hij ontwierp vooral posters, maar ook parfumflesjes, koekblikjes en allerlei andere commerciële producten. Kunstmuseum Den Haag wijdt een expositie aan zijn werk.

Kees Keijer

Iedereen in Parijs kende haar. Actrice Sarah Bernhardt (1844-1923) werd de koningin van de pose en de prinses van het gebaar genoemd. Haar schoonheid werd bejubeld en Victor Hugo prees haar ‘gouden stem’. Maar tijdens de jaarwisseling van 1894 en 1895 verscheen een affiche in de straten van Parijs die de levende legende liet zien zoals nooit tevoren. Bernhardt verscheen overal op grote posters in gedurfde kleuren en met uitzinnige decoraties. Zo werd reclame gemaakt voor Gismonda, haar nieuwste toneelstuk. De affiche was onmiddellijk een sensatie en maakte de maker beroemd. Maar wie was die kunstenaar?

Alphonse Mucha (1860-1939) was geboren in een Moravisch dorp in het Habsburgse keizerrijk. Hij leidde een tamelijk onopvallend bestaan als student en schilder in Wenen en München. In 1887 verhuisde hij met steun van een rijke graaf naar Parijs, om daar zijn artistieke ambities na te jagen. Dat lukte maar matig, tot een goede fee uit het sprookje langskwam: Sarah Bernhardt.

Op tweede kerstdag 1894 hielp Mucha een vriend met het corrigeren van drukproeven bij de bekende drukkerij Lemercier, toen de actrice aan de telefoon hing – heel modern in die tijd. Ze had een spoedopdracht voor een affiche voor haar toneelstuk. De kunstenaars die voor de drukkerij werkten, waren op vakantie, waarna de wanhopige Bernhardt zich tot Mucha richtte.

De affiche die Alphonse Mucha in 1897 maakte in opdracht van spoorwegmaatschappij P.L.M. Beeld Mucha Trust
De affiche die Alphonse Mucha in 1897 maakte in opdracht van spoorwegmaatschappij P.L.M.Beeld Mucha Trust

Een haastklusje dus, maar het smalle, verticale formaat, de subtiele kleuren en dromerige sfeer van de statige figuur raakten een gevoelige snaar. De affiche was zo populair dat verzamelaars ’s nachts op pad gingen om ze met messen van de reclameborden los te peuteren. Bernhardt was in haar nopjes en bood Mucha een contract aan voor vijf jaar om zowel decors, kostuums als affiches voor haar te ontwerpen.

Style Mucha

Vanaf die eerste poster was de ‘style Mucha’ een bekend fenomeen. Boek- en tijdschriftillustraties, kamerschermen, gebrandschilderd glas, letterontwerpen, gebouwen en juwelen werden gemodelleerd naar de plantenwereld, vol sierlijke lijnen en overdadige vormen. Mucha maakte menukaarten voor champagneproducent Moët & Chandon, hij ontwierp parfumflesjes, koekblikjes en andere commerciële producten, steeds in de sierlijke art-nouveaustijl.

Sex sells, dat wist Mucha al donders goed. De vrouwen op de affiches zijn vaak topless en zich schijnbaar onbewust van de blik van de toeschouwer. Mucha probeerde zijn werk zo aantrekkelijk mogelijk te maken, waarbij hij zich baseerde op (pseudo)wetenschappelijke inzichten. Kronkelende lijnen zouden een aangenaam effect hebben op de waarneming. En de meest aantrekkelijke lijnen vind je gewoon in de natuur, in het menselijk lichaam, in bloemen en bladeren.

Rêverie, 1897. Beeld Mucha Trust
Rêverie, 1897.Beeld Mucha Trust

Hoe uitzinnig de ontwerpen ook zijn, vaak is er een stramien achter te ontdekken. Rondom de jonge vrouwen bouwde Mucha een decoratief patroon op met cirkels en andere geometrische patronen. In veel ontwerpen is een Q te herkennen. Een zittende figuur wordt daarbij in een hoefijzer of cirkel geplaatst, waarbij een zwierige pluk haar of een draperie uitsteekt en zo een soort Q vormt.

Mucha’s werk werd overal geëxposeerd, schaamteloos gekopieerd en kreeg buitensporig veel aandacht van publiek en media. Toen hij 1904 naar Amerika reisde, kondigde de New York Daily News hem aan als ‘de grootste decoratieve kunstenaar ter wereld’. Maar eigenlijk was hij toen al over zijn hoogtepunt heen. Zijn bezoek aan de VS werd niet de zegetocht die hij voor ogen had. Naderhand keerde hij terug naar Bohemen, waar hij werkte aan schilderijen waarin conventionele christelijke opvattingen worden gecombineerd met vrijmetselaarssymboliek en nationalistische ideeën.

Mucha raakte vergeten, maar werd in de jaren 60 herontdekt. Een nieuwe generatie grafisch ontwerpers in Engeland en Amerika voelde zich enorm aangetrokken door de ontwerpen van de art nouveau. Hun psychedelische posters en lp-hoezen werden de beeldtaal van de hippiecultuur en de Summer of Love van 1967. Blijkt Mucha ineens de grootvader van de flowerpower te zijn.

Alphonse Mucha, Art nouveau in Parijs: t.e.m. 3 juli in Kunstmuseum Den Haag.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234