Dinsdag 28/06/2022

AchtergrondBatman

Waarom Batman geen vleermuis, maar een kat met negen levens is: het geheim achter het succes van de 83-jarige superheld

Scène uit 'The Batman’, de recentste telg uit de saga. Beeld DC Comics
Scène uit 'The Batman’, de recentste telg uit de saga.Beeld DC Comics

Al meer dan tachtig jaar is Batman een van de meest populaire superhelden ter wereld. In The Batman wordt hij voor de zoveelste keer heruitgevonden. Wat blijft ons toch boeien aan een miljardair in een vleermuispak?

Lieven Trio

Bruce Wayne is niet alleen zelf miljardair, hij blijft ook film- en andere bonzen rijk maken. 120 à 200 miljoen dollar (107 à 179 miljoen euro) zal The Batman, de nieuwste film over de duistere beschermengel van Gotham City, volgens analisten opbrengen bij zijn opening volgend weekend in de Amerikaanse bioscopen. Het zoveelste bewijs dat Batman een hype blijft, ook al is hij intussen een oude knar van 83 jaar.

Zijn geboorte dateert al van mei 1939, in de 27ste editie van de Amerikaanse stripreeks Detective Comics. Superman was een jaar eerder met enorm succes gelanceerd, en uitgever National Allied Publications (vandaag bekend als DC Comics) stond te trappelen om zijn superheldenportfolio uit te breiden met personages van diverse pluimage. Tekenaar Bob Kane en schrijver Bill Finger creëerden Batman als een soort tegenpool van de smetteloze Superman: een donkerdere, menselijkere held die zonder superkrachten, maar met het fortuin van zijn vermoorde ouders – en aanvankelijk ook met een pistool in de hand – jaagt op criminelen.

Na de comicreeks volgde in 1943 al snel het filmfeuilleton, en in de decennia daarna werd de gemaskerde held getransfereerd naar zowat alle denkbare media: tv-series, animatie, langspeelfilms, videogames..., om nog te zwijgen over de pretparkattracties en de tonnen merchandise. Logischerwijs kende Batman in zijn lange bestaan serieuze ups en downs. In de jaren 60 stond zijn populariteit op een dieptepunt, en werd bij DC zelfs ernstig overwogen om hem te laten sterven. Maar iedere keer fladderde Batman uiteindelijk weer op. Vandaag lijkt hij populairder dan ooit.

Kwetsbaarheid

Hoe komt dat? Waarom blijven we zo eindeloos geïnteresseerd in een miljardair die zich verkleedt als vleermuis? Een van de verklaringen zit net in die wat oneerbiedige omschrijving van Batman: hij mag dan het werk van een superheld verrichten, uiteindelijk is hij ook maar een man in een gek pak.

Dat benadrukt ook professor Maaheen Ahmed, die aan de UGent onderzoek doet naar comics. “Kwetsbaarheid is het sleutelwoord bij Batman. In tegenstelling tot Superman is hij geen alien, en heeft hij geen speciale krachten. Hij is uitzonderlijk slim, hij traint om fysiek sterk te zijn, en heeft geld genoeg om allerlei gadgets te kopen. Maar hij blijft een mens. Dat wordt bijvoorbeeld heel duidelijk in The Dark Knight Returns, de miniserie comics van Frank Miller uit 1986. Daarin krijgen we een oudere, gedesillusioneerde Batman te zien, met heel menselijke gevoelens.”

Bovendien leeft een superheld ook bij gratie van zijn tegenstanders. Want wat is een beschermengel zonder interessante booswichten? In dat opzicht is Batman rotverwend. “Als er één superheld is die heel goede superschurken heeft gebaard, dan wel Batman”, zegt stripjournalist Geert De Weyer. “Catwoman, The Penguin, The Joker, The Riddler, Two-Face, Poison Ivy... Dat zijn stuk voor stuk boeiende personages, die niet voor niets een eigen reeks of film hebben gekregen. Bovendien zijn de meesten van hen al in de vroege jaren 40 gelanceerd. Want Batman was oorspronkelijk een detective: dan moet het vijandbeeld heel sterk zijn. De schurken hebben dus vanaf het begin hun stempel gedrukt op de wereld van Batman.”

Robert Pattinson als een ultrasombere superheld in 'The Batman'. Beeld DC Comics
Robert Pattinson als een ultrasombere superheld in 'The Batman'.Beeld DC Comics

Batman en co. mogen dan stokoud zijn, ze zijn doorheen de decennia wel enorm geëvolueerd. “Dat is een beetje eigen aan superhelden”, zegt professor Ahmed. “Het zijn behoorlijk vlakke personages, en dat maakt het heel gemakkelijk om hen telkens opnieuw heruit te vinden. Het zijn universele archetypes met enkele basisingrediënten die doorheen de jaren vlot geüpdatet kunnen worden. En in het geval van Batman heeft dat uitzonderlijk goed gewerkt.”

“Batman is eigenlijk geen vleermuis, maar een kat met negen levens”, zegt Geert De Weyer. Hij schetst de extreem verschillende invullingen die het personage in zijn lange leven al heeft gekregen: “Toen hij pas verscheen, was Batman een donkere held die zonder scrupules mensen doodschoot. Dat is daarna snel veranderd, toen zijn jonge hulpje Robin erbij kwam. Toen werd het allemaal wat karikaturaler. In de jaren 40 ging Batman de scifitoer op – hij is toen zelfs even een interplanetaire politieman geweest. Midden jaren 60 werd de tv-serie gelanceerd, die heel erg camp was. En sinds de jaren 80 zien we net een veel grimmigere kant van Batman.”

Tijdgeest

Wat Batman extra kneedbaar, en dus tijdloos maakt, is dat hij als mens tussen de mensen leeft. Gotham City is niet alleen zijn werkterrein, het is ook een spiegel van de tijdgeest. Zo baadde het filmfeuilleton uit 1943 – net als de meeste superheldenreeksen van toen – in de sfeer van de Tweede Wereldoorlog: Batman werd door de Amerikaanse regering ingezet om Dr. Daka te klissen, een Japanse spion in de VS. In de sixties droeg hij in Gotham de maatschappelijke waarden van president Lyndon B. Johnson uit.

De gedesillusioneerde, verharde Batman van de eighties en de pikdonkere, uitgeregende schaduwwereld waarin hij zich sindsdien beweegt, weerspiegelen volgens Ahmed dan weer de nieuwe, precaire realiteit van het Reagan-tijdperk, en de mannelijkheidscrisis die daarmee gepaard ging: “In die periode werd de bescherming door de overheid afgebouwd en werd de mens meer aan zijn lot overgelaten: het individu moest voor zichzelf kunnen zorgen. Dat heeft zich vertaald in de opkomst van de ‘hardbodies’: extreem gespierde lichamen, die de illusie wekken dat ze de mens beschermen tegen de ruige omstandigheden. Het kan misschien ook verklaren waarom toen de donkere, meer herkenbare kant van Batman zo in de verf is gezet.”

Complotdenker

De filmtrilogie van Christopher Nolan brengt die duistere versie van Batman naar het grote scherm, en giet er nog een post-9/11-sausje over. Vooral het tweede luik, The Dark Knight uit 2008, weerspiegelt de angstige tijdgeest. De vernietigende chaos die Heath Ledgers onvoorspelbare Joker in Gotham City (dat meer dan ooit op Manhattan lijkt) zaait, roept pijnlijk recente herinneringen op aan de dag waarop twee vliegtuigen zich in de Twin Towers boorden. Batman staat voor een haast onmogelijke taak: de strijd tegen destabilisering, willekeur. Een war on terror. Het zal ongetwijfeld een factor geweest zijn in het enorme succes van de film: Batman raakte meer dan ooit een gevoelige, actuele snaar.

Ook het nieuwe The Batman kaatst de realiteit van nu op ongemakkelijke wijze terug naar de kijker. De klassieke superschurk The Riddler lijkt in niets meer op de in een groene maillot gehulde clown die Jim Carrey ervan maakte in Batman Forever (1995). Hij wordt compleet heruitgevonden als een vereenzaamde complotdenker met duistere plannen. Batman bewijst zich opnieuw als de ideale superheld om de donkerste schaduwzijden van de hedendaagse samenleving aan te pakken.

Al kan je je ook afvragen of het niet stilaan tijd wordt om nog eens een volledig nieuwe richting uit te vliegen. Geert De Weyer heeft zijn bedenkingen bij de houdbaarheidsdatum van de sombere Batman zoals we hem nu al enkele decennia kennen: “Batman wordt met het jaar grimmiger. Op een bepaald moment bereikt dat zijn limiet, en wordt het vervelend. Ik snap dat ze zijn menselijke kant willen tonen, maar de makers laten een enorm palet aan emoties liggen. Ze focussen alleen op zijn boosheid en wraaklust. Het evenwicht is zoek. Mag er ook eens wat zon op die man schijnen?”

The Batman is vanaf 2/3 te zien in de bioscoop.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234