Dinsdag 05/07/2022

InterviewBoeken

Waarom prinses Julia, de rebelse dochter van keizer Augustus, uitgewist moest worden

Schilderij van Julia, de dochter van keizer Augustus, gemaakt door  de Belgische kunstenaar Joseph Coomans. Beeld Alamy Stock Photo
Schilderij van Julia, de dochter van keizer Augustus, gemaakt door de Belgische kunstenaar Joseph Coomans.Beeld Alamy Stock Photo

Voor haar nieuwste roman trad schrijfster Rosita Steenbeek (64) in de voetsporen van Julia, de volgens de overlevering en overspelige rebelse dochter van de Romeinse keizer Augustus. ‘Ze was helemaal geen losbandige prinses. Haar beeld is misvormd, er is haar veel onrecht aangedaan.’

Andrea Bosman

Rosita Steenbeek draagt een mooie witte zijden blouse. “Van mijn moeder, samen voor haar in Rome gekocht.” Steenbeeks moeder, met wie de schrijfster een intense band had, overleed onlangs. Een van de aquarellen die ze schilderde toont het uitzicht uit het appartement van Steenbeek in Rome. “Ik kijk uit op de resten van het theater van Pompeius, dat wil zeggen: de huizen in mijn straatje staan precies op een van de kanten van de zuilengalerij van het theater en daar is een stuk van de zaal te zien waar Caesar vermoord is. Dat zie ik elke dag.

“Ik woon ook twee minuten bij het Pantheon vandaan, waar de naam op staat van de tweede man van Julia, Agrippa. En ik wandel vaak door het getto, heel romantisch, langs het theater genoemd naar haar eerste man, Marcellus. Ook het mausoleum is nu toegankelijk voor publiek, waar de steen ligt met de naam van Marcellus, op zijn oorspronkelijke plek, tweeduizend jaar later. Dus als ik nu door mijn buurtje loop, dan is het een familieverhaal geworden.

Dat ‘in situ’-gevoel, het zijn op de plek waar zich iets daadwerkelijk heeft afgespeeld, is in de roman Julia heel belangrijk. Steenbeek wisselt het lopende verhaal over het leven van Julia af met cursief gedrukte tekst, waarin ze als ik-verteller in het heden de plekken bezoekt en beschrijft waar Julia gewoond, gelopen, gefeest, gebaard en gereisd heeft.

Julia de oudere (39 v. Chr. - 14 na Chr.) was de dochter van Augustus en Scribonia, maar werd op de dag van haar geboorte van haar moeder gescheiden en opgevoed door Livia, de nieuwe echtgenote van haar vader. Steenbeek neemt de lezer moeiteloos mee in het verhaal van een slimme en nieuwsgierige vrouw, die het liefst haar eigen plan trekt maar zich ook moet schikken in het lot dat haar als keizersdochter beschoren is: trouwen met een haar toegewezen man en kinderen baren. Terwijl ze verliefd is op Iullus Antonius, de dichter, zoon van Marcus Antonius - die door Augustus uit de weg is geruimd samen met diens geliefde Cleopatra - met wie ze als kind in één huis woont en onderwijs volgt.

Tegen de achtergrond van dit (liefdes)verhaal schetst Steenbeek het verrassend actuele decor van het antieke Rome in de tijd van Augustus, die geleidelijk zijn macht vestigt, het rijk met oorlogen laat uitdijen en de democratie buitenspel zet. Vergilius, Horatius en Mecenas zorgen voor Augustus’ propaganda, terwijl de literaire kring van Julia, met onder anderen Iullus en Ovidius, juist kritiek levert.

Wanneer kwam u op het spoor van Julia?

“Tien jaar geleden, door een vriendin die op het eiland Ventotene was geweest. Piepklein en schitterend zei ze, en de dochter van keizer Augustus was daarheen verbannen wegens overspel. Het is vanaf Formia, waar Cicero een villa had, twee uur varen naar dat eilandje, totaal afgelegen. Daar kom je aan in de antieke haven, die is nog zoals die was toen Julia daar aankwam.

Rosita Steenbeek: ‘Er wordt gezegd dat ál die mannen uit Julia’s literaire kring haar minnaars waren. Nou, dat lijkt me gewoon ondoenlijk.’
 Beeld Marie Wanders
Rosita Steenbeek: ‘Er wordt gezegd dat ál die mannen uit Julia’s literaire kring haar minnaars waren. Nou, dat lijkt me gewoon ondoenlijk.’Beeld Marie Wanders

“Ik zag fel beschilderde muren en dat was echt een schok, te beseffen: nu betreed ik haar huis. Het is een ruïne, enorm groot, de onderste muren staan nog, de vloeren, haar privéthermen, alles wat ik in het boek beschrijf, de bogen waar een trap onderdoor ging naar terrassen, van waaruit ze naar zee liep om te gaan zwemmen. Het huis ligt op een landtong met aan alle kanten de zee. Een ruige plek. Die aanraakbaarheid van de geschiedenis, dat vind ik zo waanzinnig, dat dat huis daar al meer dan 2.000 jaar ligt en er gewoon nog is.

“Toen ben ik op zoek gegaan: wat is er toch gebeurd? Het gaat wel heel ver dat keizer Augustus zijn enige kind naar een eiland verbant wegens overspel.

“De andere reden is dat in de krant stond: ‘Hoofd van Julia gevonden’, met een verhaal erbij. Toen drong tot me door dat ze destijds écht hun best hebben gedaan om haar sporen uit te wissen, haar beelden zijn bijna allemaal vernietigd. In 2014 was er een grote Augustus-tentoonstelling in Rome en daar was slechts één kopje van Julia te zien. Een kopje zonder neus.”

Hoe begin je dan aan dat onderzoek? Als ze min of meer is uitgegumd: welke bronnen zijn er dan?

“Behalve dat ik mooie plekken heb bezocht, heb ik ontzettend veel gestudeerd. Er zijn wel fragmenten over haar. Macrobius, de laat-Romeinse schrijver, schrijft: ‘Ze was heel erudiet en had een grote liefde voor de letteren’. Nicolaas van Damascus, een vriend van koning Herodes, schrijft dat ze bij Herodes in Jeruzalem is geweest en in haar eentje een reis heeft ondernomen naar Troje en toen bijna is verdronken. Waarom wilde ze naar Troje? Ook omdat ze zo van de letteren hield. Net zoals ik naar het huis van Augustus wilde, wilde zij naar de resten van het oude Troje, waarover ze las bij Homerus.”

Wat trok u zo aan in haar verhaal?

“Ik dacht: haar is veel onrecht aangedaan. Door haar uit te wissen, en door met wat er wél was steeds dat beeld van de losbandige prinses te benadrukken. Dat was ook een reden: ik wilde haar leven reconstrueren, ik wilde een klokkenluidster zijn. Haar beeld is uitgewist en misvormd: ze was losbandig, ze deed het zelfs met de tuinman... maar dat is allemaal fantasie! Er is nergens een bron die dat staaft.”

Dat zijn roddels van toen geweest, bewust verspreid om haar reputatie te schaden?

“Zeker, zeker.”

Maar hoe kom je er dan achter dat het niet klopt? Misschien deed ze het wél met de tuinman, en waarom ook niet?

“Natuurlijk, misschien wel, maar nogmaals: die bronnen zijn er niet. Dus kun je het niet blijven beweren. Ik had daarnaast sterk het gevoel: dat overspel kán toch niet de enige reden zijn om haar te verbannen. Haar grote liefde, Iullus Antonius - er zijn verschillende schrijvers die hem als zodanig beschrijven - werd gedwongen om zelfmoord te plegen. Terwijl hij een vooraanstaand dichter was van een - ook vernietigd - epos.

Dit kopje van Julia - met afgebroken neus - is zowat de enige beeltenis die van haar bewaard is gebleven. Beeld rv
Dit kopje van Julia - met afgebroken neus - is zowat de enige beeltenis die van haar bewaard is gebleven.Beeld rv

“En toen las ik, ook bij diverse antieke schrijvers, dat Julia waarschijnlijk betrokken was bij plannen uit die literaire kring om keizer Augustus uit de weg te ruimen. Haar vader vond het wellicht te schaamtevol om publiek te maken dat zijn dochter betrokken was bij een plan voor een aanslag.

“Her rijk van Augustus ontaardde in een tirannie. Er zijn veel meer van die plannen geweest, maar ook die bleven verborgen, net zoals Poetin nu ook niet zou zeggen: ‘Ze hebben voor de zoveelste keer geprobeerd mij te vermoorden’.”

U hebt tien jaar met Julia geleefd. Voelt u een verwantschap met haar?

“Jazeker. In de eerste plaats omdat ze zo van de letteren hield, van literaire avonden met leuke creatieve mensen, daar kon ik me in herkennen. Dat ze die grote schrijvers persoonlijk gekend heeft: Ovidius, Vergilius, Horatius en kunstbeschermer Mecenas.

“En ze had ook wel iets provocerends, dat vond ik leuk aan haar. Er zijn enkele citaten van haar overgeleverd. Dan krijgt ze op haar kop van haar vader dat ze te frivool gekleed is. Een dag later heeft ze iets decents aan en dan zegt ze: ‘Gisteren kleedde ik me voor mijn echtgenoot en vandaag voor mijn vader’.

“Een heel pittige is dat er tegen haar gezegd wordt: je kinderen lijken tenminste wel allemaal op je man. En dan zegt zij: ‘Ik neem alleen passagiers aan boord als het schip geladen is’, met andere woorden: ze heeft alleen affaires als ze zwanger is.”

Dat duidt dan misschien toch op een frivool liefdesleven, of niet?

“Ja, zo wordt dat altijd uitgelegd, maar ik denk dat het erg overdreven is. Ze heeft misschien wel haar affaires gehad, dat beschrijf ik ook, met Sempronius bijvoorbeeld. Maar er wordt gezegd dat ál die mannen uit die literaire kring haar minnaars waren. Nou, dat lijkt me gewoon ondoenlijk. Ik kan me ook niet voorstellen dat ze zin had in al die mannen. (lacht) Ze waren ook niet allemaal even geschikt en aantrekkelijk.

“En ze had ook een sterke band met haar moeder, Scribonia. Zij kwam uit een republikeinse familie en begaf zich ook in literaire kringen. Dat was een belangrijk moment in haar leven, dat ze haar moeder weer tegenkwam.

“Ze heeft samen met haar moeder op dat eiland gezeten in ballingschap. Hoe ze daar samenleven en de gesprekken die ze voeren, dat vul ik in in de roman. Maar ik heb de villa gezien en de vertrekken, het uitzicht, de zee, ik ben daar zelf ook het water in gegaan, voeten in het zand. Je ziet het voor je dan, Julia die dé prinses was in het rijke Rome, omringd door slaven en slavinnen, en die dan in één keer daar op dat eenzame eilandje zit.”

Aan de hand van snippers en fragmenten reconstrueert u een vrouwenleven. Zo zijn er talloze vrouwen verloren gegaan. Er zijn nog zoveel Julia’s.

“Ja dat is een mooie gedachte. Die het ook verdienen om tot leven geroepen worden. We zitten met een hele geschiedenis van verdwenen vrouwen.”

Rosita Steenbeek, Julia. Vrijgevochten keizersdochter, Prometheus, 329 p., 23,99 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234