Dinsdag 04/10/2022

InterviewMithu Sanyal

‘We praten over culturele toe-eigening. Geweldig, maar we stellen de verkeerde vragen’: schrijfster Mithu Sanyal

Mithu Sanyal: 'Ik wil vooral dat iederéén de privileges krijgt om als mens te worden behandeld.' Beeld Getty Images
Mithu Sanyal: 'Ik wil vooral dat iederéén de privileges krijgt om als mens te worden behandeld.'Beeld Getty Images

Een gemengde afkomst kan verwarrend en eenzaam zijn, maar uitzoeken wie je bent en waar je bij hoort kan ook grappig en leuk zijn. Dat wilde Mithu Sanyal, zelf bicultureel, laten zien met haar debuutroman Identitti. Haar boek sloeg in Duitsland in als een bom.

Esma Linnemann

In Identitti, de zinderende, originele debuutroman van de Duitse journalist en cultuurwetenschapper Mithu Sanyal, worstelt de jonge hoofdpersoon Nivedita met haar plek in de Duitse orde der dingen. Nivedita heeft een Poolse moeder, een Indiase vader, en krijgt vragen over waar ze vandaan komt en wie ze is. Ze kan zich soms jaloers voelen op haar coole nichtje Pritti uit Birmingham, die veel donkerder, veel ‘authentieker’ is dan zij, of op haar witte huisgenoot Charlotte, die toegang lijkt te hebben tot allerlei clubjes waartoe Nivedita niet behoort.

Maar als Nivedita het vak postkoloniale theorie gaat volgen, ervaart ze opeens dat langgekoesterde gevoel van thuis zijn. En dat is allemaal te danken aan haar docent, de controversiële hoogleraar Saraswati die door het leven gaat met slechts een voornaam. Deze Saraswati doet al in de eerste les iets waar de critici van ‘woke-cultuur’ op de universiteit van zouden gruwelen: ze vraagt alle witte studenten op te krassen; haar vak is louter bedoeld voor students of colour.

Saraswati introduceert in haar lessen denkers van kleur als Audre Lorde en Stuart Hall, en doceert over de invloed van koloniale onderdrukking op zo’n beetje alles. Neem gender: dat strikte onderscheid tussen mannen en vrouwen is een typisch westers idee: India herbergt het oudste transfestival ter wereld, in het dorpje Koovagam. En pas toen Arabische landen werden gekoloniseerd, werd er antihomowetgeving ingevoerd. Wie als ‘zwart’ wordt beschouwd, dat verandert voortdurend, zegt Saraswati. Ras is een construct. Maar vergis je niet: racisme is een werkelijkheid.

Duidingsmacht

Nivedita bloeit helemaal op dankzij de lessen van Saraswati. Die organiseert voor haar studenten ‘radical cuddling’-sessies. Haar vrouwelijke studenten noemt ze liefkozend ‘derde wereld diva girls’ – naar een citaat van de Amerikaanse feministische hoogleraar en activist Bell Hooks. Onder de auspiciën van Saraswati wordt niet-wit zijn cool, haar studenten krijgen de ruimte zichzelf te definiëren. Immers, zo doceert Saraswati: de strijd van feministen en antiracisten gaat over duidingsmacht: het recht om zelf te bepalen wie je bent.

Maar dan blijkt dat de hoogleraar heeft gelogen over haar afkomst. Ze heeft geen Indiase roots, ze is in werkelijkheid de dochter van twee hagelwitte Duitsers uit Karlsruhe. Een socialemediastorm breekt los, Saraswati wordt op non-actief gezet en Nivedita besluit verhaal te halen bij haar mentor. Maar die weigert haar excuses aan te bieden in de lange en snedige conversaties die de leidraad vormen van Identitti. Want waarom zou zij niet mogen besluiten om zwart te zijn?

Identitti sloeg in Duitsland in als een bom, de roman stond op de shortlist van de Deutsche Buchpreis en werd bekroond met de Ruhr-literatuurprijs en de Ernst-Bloch-prijs 2021. “Ik wilde vooral een boek schrijven over identiteit en mixed race”, zegt Mithu Sanyal (50) in de binnentuin van de faculteit geesteswetenschappen van de Universiteit Utrecht, waar ze te gast is voor de promotie van haar boek. “Er is lang ook geen echt debat over racisme geweest in de massamedia, ongemakkelijk als Duitsers zich voelen om überhaupt de term ras te gebruiken. En ook het koloniale verleden van Duitsland is lang onderbelicht gebleven; daarover praten zou de aandacht afleiden van de gruweldaden van de nazi’s. Ik wilde met mijn boek ruimte maken in het Duitse discours voor alle vragen rond identiteit.”

Het larger than life-personage Saraswati toont veel gelijkenissen met Rachel Dolezal, die Amerikaanse burgerrechtenactivist die zich voordeed als Afro-Amerikaanse vrouw, maar door haar eigen ouders werd ontmaskerd als wit. Is Saraswati op haar gebaseerd?

“Het begon allemaal met Rachel Dolezal. Toen dat schandaal in 2015 losbrak, was ik meteen gefascineerd. Alle vragen waar ik als bicultureel persoon al mijn hele leven mee bezig ben, kwamen naar boven: wie ben je? Nee, wie ben je echt? Kun je bewijzen wie je bent? En de beschuldigingen aan het adres van Dolezal waren verwijten die ik ook heb gevoeld, die ik mijzelf heb gemaakt. Ben ik wel authentiek, doe ik me niet anders voor?

“Toen is het idee van deze roman ontstaan, waarbij ik Saraswati als spiegel gebruik. Terwijl Saraswati er geen enkele moeite mee heeft om een zwarte identiteit aan te nemen, weet Nivedita juist niet wie ze is en durft ze die ruimte niet in te nemen.”

Rachel Dolezal werd onmiskenbaar gecanceld. Ze verloor haar baan, ze kon niet meer over straat. Wat maakte de mensen zo woedend op haar?

“Mensen namen het haar bijzonder kwalijk, en dat moet je ook in de context zien van een Amerika waar wetten en subsidieregelingen zijn opgetuigd om meer mensen van kleur op bepaalde posities te krijgen. Het gevoel is dan dat witte mensen als Dolezal profiteren van deze vorm van positieve discriminatie.

“Ik heb me voor mijn boek verdiept in de cancelcultuur en ontdekt dat het proces vaak langs dezelfde lijnen loopt. De socialemediastorm duurt meestal zo’n drie weken, dan dooft de aandacht uit. Vaak hebben de ‘gecancelde’ mensen na verloop van tijd of hun baan terug, of ze hebben door alle aandacht een betere baan gekregen. Maar Rachel Dolezal niet, zij is een tragische figuur. Ik zag dat ze tijdens de pandemie mondkapjes maakte in verschillende huidskleuren en die online verkocht.”

Hoe groot is dit fenomeen van huidskleur-toe-eigening? Zijn er meer mensen die zichzelf een andere huidskleur aanmeten?

“In de Verenigde Staten bestaat een heel genre aan boeken over dit thema, maar meestal gaan die over mensen van kleur die zich voordoen als wit, om te overleven, om beter werk te krijgen. Ik ben er door het schrijven van dit boek achter gekomen dat er niets dan Rachel Dolezals zijn.

“Dankzij de Netflix-documentaire The Rachel Divide kwam ik ook Ronnie Gladden op het spoor, een Amerikaanse hoogleraar die de term transgracial muntte – de g staat hierbij voor gender. Ronnie beschrijft zichzelf als een zwarte man die zichzelf ziet als een witte vrouw, mensen raken volledig in de war van die identificatie. Ronnie is briljant, begrijpt alle tegenstrijdigheden rondom dit thema, en zet mensen steeds weer aan het denken. Hij verdedigde Rachel Dolezal, en ziet een werkelijkheid voor zich waarin mensen hun eigen etniciteit en hun eigen gender kunnen kiezen.”

Maar kun je zoiets zijn als transraciaal, de term die Saraswati gebruikt om haar identiteit te typeren?

“O ja, maar wel pas als racisme is bestreden, en de wonden geheeld. Eerst moet de samenleving veranderen, maar wat Saraswati doet is haar lichaam veranderen, ze neemt de kortste afslag. Ze eigent zich een identiteit toe, zonder dat ze de pijn van uitsluiting heeft ervaren. Bovendien heeft ze gelogen tegen Nivedita, voor wie het juist zo belangrijk was om een rolmodel te hebben.”

Ontroerend en grappig zijn de passages waarin de jonge Nivedita de hindoeïstische godin Kali aanspreekt. Ze lijkt met niemand echt te kunnen praten, behalve met deze stem in haar hoofd. Is Nivedita op uw eigen ervaringen gebaseerd?

“Er zitten elementen van mij in de beschrijvingen van Nivedita. Zij is net als ik zowel van Indiase als Poolse komaf. Er is een scène uit mijn eigen leven, als Nivedita de therapeut van een vriend ontmoet. Die slaakt een kreet van extase: je bent Indiaas! Indiase mensen kunnen zo natuurlijk ademhalen. Op dat moment kan Nivedita uiteraard juist niet meer ademhalen. Dat soort ervaringen zijn uit mijn leven gegrepen.”

Rolling Stone Magazine schreef over Identitti: ‘Dit is voor alle mensen die constant de vraag krijgen: waar kom je vandaan?’ Wat maakt die vraag soms zo belastend?

“De vraag is moeilijk omdat die lijkt te impliceren: je bent niet van hier, je bent een Ausländer. Mensen willen vaak ook helemaal niet weten waar je vandaan komt, ze willen weten waarom je bruin bent. In migratielanden als de Verenigde Staten of Canada is die vraag veel minder beladen: daar komt iedereen uiteindelijk ergens anders vandaan. Ik heb lang nagedacht over die vraag. Misschien is het beter om te vragen: wat is je etnische erfenis, en wat betekent het voor jou? Maar ja, dat is weer meteen een hele mondvol.”

Er klinkt in Identitti ook kritiek op de term ‘witte mensen’.

“Eigenlijk is die term beledigend, want het verwijst naar het idee van witte suprematie. Dat idee ontstond tijdens de trans-Atlantische slavenhandel, als een legitimatie van de onmenselijke behandeling van tot slaaf gemaakten. Daarvoor identificeerden Europeanen zichzelf op basis van waar ze woonden, of welke taal ze spraken, niemand zag zichzelf als ‘wit’. Door een lange emancipatiestrijd wordt zwart inmiddels geassocieerd met opstand en revolutie. Terwijl wit negatief is, een beperkende beschrijving bovendien, want ze doet nu geen recht aan de mensen die ertoe worden gerekend.

“Ik heb ook moeite met het idee van individuele verantwoordelijkheid. Moeten mensen die wit zijn bij de pakken neer gaan zitten, zich schuldig voelen over hun privileges? Ik wil vooral dat iederéén de privileges krijgt om als mens te worden behandeld.”

Nivedita worstelt ook met haar plek in de wereld, omdat ze geen voorbeelden heeft, geen mensen om zich aan te spiegelen. Wilde u daar met uw boek verandering in aanbrengen?

“Ja, er is een enorm gebrek aan in de Duitse literatuur, waardoor ik het als meisje allemaal zelf moest uitzoeken. Ik weet nog zo goed toen ik voor het eerst De boeddha van de buitenwijk van Hanif Kureishi las. Het ging weliswaar over het leven van een Pakistaans-Engelse jongen in Zuid-Londen, maar ik dacht alleen maar: dit ben ik. Dit gaat over mij. Ik wilde in mijn boek laten zien dat een gemengde afkomst verwarrend en eenzaam kan zijn, maar dat identiteit ook iets is om mee te spelen, dat het grappig en leuk kan zijn om in vrijheid uit te zoeken wie je bent en waartoe je behoort.

“Het thema fascineert me enorm. Ik kwam er recentelijk achter dat de beroemde Duitse schrijver Thomas Mann ook van gemengde afkomst was: zijn moeder was Braziliaanse, die bij aankomst in Duitsland moest worden ‘geciviliseerd’.

“In oktober komt een nieuw boek van mij uit, waarin ik Wuthering Heights herlees: het personage Heathcliff wordt geïdentificeerd als ‘zwart’, het is geschreven door Emily Brontë, een vrouw wier ouders Iers en Cornish zijn, op dat moment beide koloniën van Engeland. Dat geeft het boek een ontzettend interessant perspectief.”

Welk punt over culturele toe-eigening wilde u maken in Identitti?

“Ik vind het geweldig dat we over cultural appropriation praten, maar we stellen de verkeerde vragen. Het gaat er niet om of een witte acteur Othello mag spelen, of een witte vertaler het werk van een zwarte auteur mag vertalen. Natuurlijk mag dat. De echte vragen waarmee we ons moeten bezighouden zijn: waarom is de wereld van de literatuur en de universiteit zo wit, hoe kunnen we meer toegang verschaffen voor mensen van kleur? En waarom hebben witte acteurs het privilege om iedereen te spelen, waarom wordt hun een zeker universalisme toegedicht, terwijl zwarte acteurs vaak worden getypecast? Hoe kunnen we dit systeem veranderen?”

Mithu Sanyal, Identitti, Uitgeverij Cossee, 416 p., 24,99 euro.

null Beeld rv
Beeld rv
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234