Woensdag 18/05/2022

AchtergrondMuziek

Zelfdoding is in de muziek nooit een taboe geweest: deze artiesten gingen Stromae voor

Stromae bracht tijdens een interview op TF1 het nieuwe nummer 'L'enfer', met een tekst over zelfmoordgedachten. Beeld TF1
Stromae bracht tijdens een interview op TF1 het nieuwe nummer 'L'enfer', met een tekst over zelfmoordgedachten.Beeld TF1

Met ‘L’enfer’ en zijn stunt op de Franse televisie zette Stromae een van de meest precaire onderwerpen in primetime op de kaart. Zelfmoord blijft tot op vandaag een taboe in de samenleving, al is dat in de muziek nooit zo geweest. De maestro wordt voorafgegaan door heel wat illustere voorbeelden. Een bloemlezing als een chrysant.

Gunter Van Assche

Indien je worstelt met depressie of suïcidale gedachten, stop dan met lezen en zoek alsjeblieft nu hulp. Hoewel het misschien voelt alsof er geen opties meer zijn, kunnen we je verzekeren dat bijna alles weer beter wordt. Als je niemand hebt met wie je kunt praten, neem dan contact op met het nummer dat onder dit artikel wordt vermeld.

Sinds kort worden songs zelfs vernoemd naar diezelfde hotlines. Kids with Buns gaf in ons land grotere aandacht aan 1712 (een nummer dat je belt bij vragen over geweld) en de Amerikaanse rapper Logic kreeg dat voor elkaar met het haast onmogelijke telefoonnummer van de zelfmoordlijn. De song heet ‘1-800-273-8255’ en sinds Logic de song bracht tijdens de Video Music Awards van MTV nam het aantal gesprekken naar het telefoonnummer toe met 50 procent.

Een maand geleden wees een studie zelfs uit dat diens gelijknamige hit in verband gebracht moet worden met een vermindering van het aantal zelfmoorden. Dat heet het ‘Papageno-effect’: de beschermende impact die berichten in de massamedia kunnen hebben op zelfmoordgedachten en het zoeken naar hulp. Getuigenissen van mensen die ooit zelfmoord probeerden te plegen, maar nadien hun leven opnieuw in handen namen, kunnen een gunstig effect hebben in het ontraden van anderen om een eind aan hun leven te maken.

In muziek geldt soms het tegenovergestelde. De gekwelde romantiek van The Smiths, Sisters of Mercy, The Cure en Joy Division vormde net een kruk voor heel wat sombere tieners in de jaren tachtig. En voor generaties nadien: in de abortusscène van de Netflix-serie Sex Education hoor je Morrissey bijvoorbeeld ‘Asleep’ zingen - een triest pianoliedje waarin hij verlangt naar de dood, na het overlijden van een vriend. In de film Sucker Punch brengt actrice Emily Browning haar eigen versie van diezelfde song. In het boek The Perks of Being a Wallflower krijgt dat zelfmoordlied zelfs een essentiële rol. Een groot verschil met de jaren tachtig, waarin die song even op de zwarte lijst van radiozenders belandde. Net als ‘Suicide Solution’ van Ozzy Osbourne, dat eigenlijk over alcoholverslaving ging, maar getroebleerde tieners tot wanhoopsdaden dreef.

Pijnbegeleider

Sinds de jaren negentig namen grungegroepen, Jeff Buckley of Radiohead de taak van pijnbegeleider dan weer vaker op zich. ‘Pyramid Song’ van Radiohead wordt bijvoorbeeld al jaren online gedeeld in gesprekken over zelfmoord en begrafenissen. “I jumped in the river and what did I see?” zingt Thom Yorke daarin. “Black-eyed angels swam with me (…) And we all went to heaven in a little row boat / There was nothing to fear and nothing to doubt”. De song gaat eigenlijk over Yorkes fascinatie met Dante, de rivier Styx en de oude Egyptische beschaving, maar vandaag doet hij ook dienst als virtuele zelfdodingsfantasie: de rustgevende gedachte dat er niets te vrezen is, en niets van twijfel volstaat om ook de dagelijkse realiteit het hoofd te bieden.

Luc De Vos noemde ‘Geef al je geld aan de arme kinderen’ ook eens Gorki’s zelfmoordsong, vanwege de laatste regels: “Verloren voor het vaderland, net als jij en ik / We willen niets en we hebben niets”. De zwarte romantiek van Gorki loodste heel wat tieners “met handen die naar ontucht verlangen” door hun geplaagde puberteit.

Nood aan een gesprek?

Praten helpt, dat kan bij Tele-Onthaal: bel 106 of ga naar de website tele-onthaal.be.

Wie met vragen zit over zelfdoding, kan terecht bij de Zelfmoordlijn op het gratis nummer 1813 en op de website zelfmoord1813.be.

Een meer directe aanpak hadden The Fray, die ‘How to Save a Life’ uitbrachten in 2005, nadat de frontman geïnspireerd was geraakt door zijn werk met getroebleerde tieners. Het nummer beschrijft hoe je zonder vooroordelen of verdedigingsmechanismen moet luisteren en de nodige ondersteuning kunt bieden aan iemand die het gevoel heeft dat hij geen opties meer heeft, behalve die ene noodlottige uitweg. Op eenzelfde manier schreef Michael Stipe ‘Everybody Hurts’ voor R.E.M. Met zijn tekst probeerde hij door te dringen bij depressieve tieners die zelfmoord overwegen: je bent niet alleen. Iedereen lijdt van tijd tot tijd. Troost je met je vrienden en hou vol. “Ik kan me nauwelijks nog voorstellen dat het mijn stem is in die opname”, zei Stipe daar tien jaar geleden over. “Het is zo puur. Daarmee behoort de song iedereen toe, behalve ons.”

Ook Billy Joel kijkt vandaag op diezelfde manier naar zijn evergreen ‘You’re Only Human (Second Wind)’. Die song werd bewust geschreven voor jongeren die worstelen met neerslachtige gevoelens en zelfmoordneigingen. Joel overwoog zelf ook ooit zelfmoord. In eerste aanleg had de song dan ook een somber geluid. Maar omdat Joel niet wilde dat het nummer zijn fans op tragische ideeën zou brengen, herschreef hij de tekst en zette hij er een montere melodie onder. Ook Urbanus balanceerde op een dunne koord tussen vrolijkheid en wreedheid door in ‘Vaarwel Theo’ op kolderieke wijze te zingen over hulp bij zelfdoding. Al bijna even vreemd is ‘Today’ van Smashing Pumpkins, waarin Billy Corgan zijn doodsdrift verkondigt met vrolijk sarcasme (“Today is the greatest day I’ve ever known / Can’t live for tomorrow”) en een ijskarmelodietje.

Wanneer artiesten bewust koketteren met zelfmoord, balanceren ze wél meteen op een erg slappe koord. Matt Berninger, frontman en grafstem van The National, vertelde ons eerder al dat ze ‘Cardinal Song’, een song op Sad Songs for Dirty Lovers, binnenskamers ‘The Winchester Song’ noemden. “Ik hou nog steeds zielsveel van dat nummer, maar ik klink zo godvergeten deprimerend, dat je spontaan zin zou krijgen om een grendelgeweer, een Winchester dus, onder je kin te schuiven en de trekker over te halen. Zo’n donker liedje zou ik vandaag niet meer kunnen of willen schrijven. ‘Cardinal Song’ is zelfs zo intens triest dat we besloten om het live niet meer te spelen. We willen het bloed van fans niet aan onze handen.”

Ook in de wereld van de bubblegumpop ligt het onderwerp gevoelig. Voor de David LaChappelle-clip van ‘Everytime’ nam Britney Spears een overdosis pillen waarna ze verdrinkt in de badkuip. Hoewel ze aan het einde van de clip weer lachend opduikt uit bad - een aanpassing die werd doorgevoerd na eerdere kritiek op de zelfmoordplot - veranderde die wending niets wezenlijks aan de boodschap. De clip werd artistiek al snel in de ban geslagen.

Verheerlijking van zelfmoord kwam de voorbije jaren ook opvallend vaak voor in de hoek van de hiphop. $uicideboy$ laten er al geen twijfel over bestaan in hun groepsnaam, maar net zo goed rapte Lil Uzi “Push me to the edge / all my friends are dead” in zijn hit ‘XO Tour Llif3’, net als “I might blow my brain out” waarna hij een pleidooi voor xanax afsteekt om de pijn op armafstand te houden. Datzelfde jaar werd Lil Peep dood op zijn tourbus aangetroffen: een overdosis van het hoogst verslavende fentanyl en xanax.

Kurt Cobain

Diezelfde obsessie met dood en drugs doet meteen denken aan Kurt Cobain. Die wilde Nirvana’s derde en laatste studioplaat trouwens I Hate Myself and I Want to Die noemen, naar een gelijknamig nummer dat In Utero – de uiteindelijke albumtitel – ook al niet haalde. De titel blaakte van zwarte humor, maar tegelijk worstelde Cobain effectief met suïcidale neigingen. “Van jongs af beschouwde hij zijn leven als de kroniek van een door hemzelf aangekondigde zelfmoord”, schreef Joost Zwagerman in een essay over de frontman, enkele jaren voor ook hij een eind aan zijn leven zou maken. “Voor het geval er twijfel zou bestaan over de halfslachtigheid of impulsiviteit van Cobains zelfmoord, wordt die wel weggenomen door de in 2002 gepubliceerde Diaries, die je nog het best kunt omschrijven als het schets- en droedelboek van een vastbesloten zelfmoordenaar.” Een soortgelijke duisternis overvalt je ook in ‘Pennyroyal Tea’, ‘Something in the Way’ of ‘All Apologies’.

Kurt Cobain of Nirvana (Photo by Kevin Mazur/WireImage) Beeld WireImage
Kurt Cobain of Nirvana (Photo by Kevin Mazur/WireImage)Beeld WireImage

Toch nog een kloppend hart onder de riem: Cobains dood en zelfmoordfantasie inspireerden heel wat fraaie classics. Toen Noel Gallagher aan de andere kant van de oceaan opving dat Nirvana een song had geschreven die ‘I Hate Myself and I Want to Die’ heette, formuleerde hij prompt een repliek met de rockhymne ‘Live Forever’. “Hoeveel ik ook hield van Cobain, I’m not fucking having that”, zei Gallagher daar later over. “Jonge mensen hebben niets aan die miserabele nonsens.”

Ook Cat Power heeft vandaag een slechte relatie met die gewraakte song van Nirvana, en de zwaarmoedigheid die ze in het verleden te veel glamour verleende. Vrijdag verschijnt haar nieuwe plaat Covers, waarop ze het vijftien jaar oude ‘Hate’, een song over zelfhaat en suïcidale gedachten, heeft herwerkt. Het heet nu ‘Unhate’. In de oorspronkelijke tekst verwees ze ook naar de zelfmoordsong van Nirvana. “Op dat moment probeerde ik mezelf krampachtig in leven te houden en te voorkomen dat ik uit ramen sprong.”

De dood van Kurt Cobain zou overigens nog wel meer artiesten inspireren. De leden van Pearl Jam werden zo overmand door de dood van hun collega-grungelegende dat de derde langspeler Vitalogy heel wat sporen van rouw vertoont. De afsluitende song ‘Immortality’ is bijvoorbeeld de laatste gedachte van iemand die zijn wil om te leven heeft verloren. De hoofdpersoon besluit alles en iedereen te vergeten en vergeven, aangezien wraak geen plaats heeft op deze wereld, net zoals hij. Zijn pad naar onsterfelijkheid leidt onvermijdelijk tot de dood. Later zou Eddie Vedder impliciet toegeven dat hij Cobain als protagonist zag in die song. R.E.M. schreef dan weer ‘Let Me In’ over hem.

Ook Neil Young werd diep geraakt door Cobains zelfmoord, niet het minst omdat die zijn eigen licht had gedoofd met een songregel uit de misbegrepen classic ‘Hey Hey My My’. “I don’t have the passion anymore, and so remember, it’s better to burn out than to fade away”, schreef Kurt Cobain in zijn afscheidsbrief. Young had kort ervoor nog geprobeerd om Cobain te overhalen samen een groep op te richten. Het prachtige, door korzelige gitaren omrandde ‘Sleeps with Angels’ was een treffend eerbetoon aan zijn overleden vriend. “He sleeps with angels (too soon) / He’s always on someone’s mind.”

Wie vragen heeft rond zelfdoding, kan terecht op de Zelfmoordlijn via het gratis nummer 1813 of op zelfmoord1813.be.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234